ಹಿರೇಕೆರೂರಿನಲ್ಲಿ ಪರಮಪೂಜ್ಯ ಹಾನಗಲ್ಲ ಶ್ರೀ ಕುಮಾರ ಶಿವಯೋಗಿಗಳು ಆರಂಭಿಸಿದ ಅಕ್ಕಮಹಾದೇವಿ ಹೆಣ್ಣುಮಕ್ಕಳ ಪಾಠಶಾಲೆ (೧೯೦೮): ಶ್ರೀಕಂಠ.ಚೌಕೀಮಠ

ಏಳು ಬಾಲಕಿಯರಿಂದ ಬೆಳಗಿದ ವಿದ್ಯಾದೀಪ

ಹಿರೇಕೆರೂರಿನ ಅಕ್ಕಮಹಾದೇವಿ ಹೆಣ್ಣುಮಕ್ಕಳ ಪಾಠಶಾಲೆಯ ಇತಿಹಾಸ

—————————————————————————–

ಹಿರೇಕೆರೂರಿನಲ್ಲಿ ಪರಮಪೂಜ್ಯ ಹಾನಗಲ್ಲ ಶ್ರೀ ಕುಮಾರ ಶಿವಯೋಗಿಗಳು ಆರಂಭಿಸಿದ ಅಕ್ಕಮಹಾದೇವಿ ಹೆಣ್ಣುಮಕ್ಕಳ ಪಾಠಶಾಲೆ (೧೯೦೮)

——————————————————————————————————–
ಲೇಖಕ: ಶ್ರೀಕಂಠ ಚೌಕೀಮಠ

ಅಂಧಕಾರದ ಕಾಲಘಟ್ಟ

ಇಪ್ಪತ್ತನೇ ಶತಮಾನದ ಆರಂಭದ ಉತ್ತರ ಕರ್ನಾಟಕವನ್ನು ಇಂದು ನೆನೆಸಿಕೊಂಡರೆ, ಅದು ಕೇವಲ ಒಂದು ಭೌಗೋಳಿಕ ಪ್ರದೇಶದ ಸ್ಮರಣೆಯಲ್ಲ; ಸಂಪ್ರದಾಯಗಳ ಕಬ್ಬಿಣದ ಗೋಡೆಯೊಳಗೆ ಸಿಕ್ಕಿಹಾಕಿಕೊಂಡಿದ್ದ ಸಮಾಜದ ಮೌನ ಚಿತ್ರಣ.
ಆ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಹೆಣ್ಣುಮಕ್ಕಳ ಬದುಕು ಮನೆಯ ನಾಲ್ಕು ಗೋಡೆಗಳಿಗೆ ಸೀಮಿತವಾಗಿತ್ತು. “ಹೆಣ್ಣು ಓದಿದರೆ ಮನೆ ಹಾಳಾಗುತ್ತದೆ”, “ಅಕ್ಷರ ಕಲಿತ ಹೆಣ್ಣು ಗಂಡನಿಗೆ ಎದುರು ಮಾತನಾಡುತ್ತಾಳೆ” ಎಂಬ ಮೂಢನಂಬಿಕೆಗಳು ಜನಮನದಲ್ಲಿ ಗಟ್ಟಿಯಾಗಿ ಬೇರುಬಿಟ್ಟಿದ್ದವು. ಬಡತನ, ಅಜ್ಞಾನ, ಜಾತಿ-ಲಿಂಗ ಅಸಮಾನತೆ ಮತ್ತು ಸಾಮಾಜಿಕ ಕಟ್ಟಳೆಗಳು ಹೆಣ್ಣುಮಕ್ಕಳ ಶಿಕ್ಷಣಕ್ಕೆ ಅತಿದೊಡ್ಡ ಅಡೆತಡೆಗಳಾಗಿದ್ದವು.

ಅಂತಹ ಅಂಧಕಾರಮಯ ಕಾಲಘಟ್ಟದಲ್ಲಿ, ಸಮಾಜದ ವಿರೋಧವನ್ನೂ ಸಂಪ್ರದಾಯದ ಕಟ್ಟಳೆಗಳನ್ನೂ ಲೆಕ್ಕಿಸದೆ, ಹೆಣ್ಣುಮಕ್ಕಳ ಶಿಕ್ಷಣವೇ ಸಮಾಜಮುಕ್ತಿಯ ದಾರಿ ಎಂದು ಘೋಷಿಸಿ ಕಾರ್ಯಪ್ರವೃತ್ತರಾದವರು ಪರಮಪೂಜ್ಯ ಹಾನಗಲ್ಲ ಶ್ರೀ ಕುಮಾರ ಶಿವಯೋಗಿಗಳು.

ಸೊಲ್ಲಾಪುರ ಅಧಿವೇಶನ ಮತ್ತು ಸ್ತ್ರೀಶಿಕ್ಷಣದ ಸಂಕಲ್ಪ

೧೯೦೭ರ ಡಿಸೆಂಬರ್‌ನಲ್ಲಿ ಸೊಲ್ಲಾಪುರದಲ್ಲಿ ನಡೆದ ಅಖಿಲಭಾರತ ವೀರಶೈವ ಮಹಾಸಭೆಯ ಮೂರನೇ ಅಧಿವೇಶನದಲ್ಲಿ ಸ್ತ್ರೀಶಿಕ್ಷಣವನ್ನು ಪ್ರತ್ಯೇಕ ಗೊತ್ತುವಳಿಯಾಗಿ ಅಂಗೀಕರಿಸುವಂತೆ ಮಾಡಿದ್ದ ಹಾನಗಲ್ಲ ಶ್ರೀಗಳು, ಅದರ ಮುಂದಿನ ವರ್ಷವೇ ಹಿರೇಕೆರೂರಿನಲ್ಲಿ ಅಕ್ಕಮಹಾದೇವಿ ಹೆಣ್ಣುಮಕ್ಕಳ ಪಾಠಶಾಲೆಯನ್ನು ಆರಂಭಿಸಿದರು.

ಅದು ಕೇವಲ ಒಂದು ಶಾಲೆಯ ಸ್ಥಾಪನೆಯಲ್ಲ; ಮಹಿಳಾ ಶಿಕ್ಷಣದ ಮೂಲಕ ಸಮಾಜದ ಭವಿಷ್ಯವನ್ನು ಮರುರಚಿಸಲು ಹಚ್ಚಿದ ಜಾಗೃತಿಯ ದೀಪವಾಗಿತ್ತು.

ಆ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಹೆಣ್ಣುಮಕ್ಕಳಿಗಾಗಿ ಪ್ರತ್ಯೇಕ ಶಾಲೆಯನ್ನು ಆರಂಭಿಸುವ ಕಲ್ಪನೆಯೇ ಒಂದು ಸಾಹಸವಾಗಿತ್ತು. ಸಂಪ್ರದಾಯಪರ ಸಮಾಜ ಅದನ್ನು ಅನುಮಾನ ಮತ್ತು ಆತಂಕದಿಂದ ನೋಡುತ್ತಿತ್ತು. ಆದರೆ ಪರಮಪೂಜ್ಯ ಹಾನಗಲ್ಲ ಶ್ರೀ ಕುಮಾರ ಶಿವಯೋಗಿಗಳು ಅವರ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಶಿಕ್ಷಣವು ಪುರುಷರ ಏಕಸ್ವಾಮ್ಯವಲ್ಲ; ಅದು ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬ ಮಾನವನ ಮೂಲಭೂತ ಹಕ್ಕು. “ಸ್ತ್ರೀಶಿಕ್ಷಣವಿಲ್ಲದ ಸಮಾಜ ಎಂದಿಗೂ ಪ್ರಗತಿಪರವಾಗಲಾರದು” ಎಂಬ ನಂಬಿಕೆಯೇ ಅವರ ಸಮಾಜದರ್ಶನದ ಅಡಿಪಾಯವಾಗಿತ್ತು.

ದೇವರ ಗುಡಿಯ ಮಹಡಿಯಲ್ಲೊಂದು ಕ್ರಾಂತಿ

ಅಕ್ಕಮಹಾದೇವಿ ಹೆಣ್ಣುಮಕ್ಕಳ ಪಾಠಶಾಲೆ ಆರಂಭವಾದ ಸ್ಥಳವೂ ಅಷ್ಟೇ ಅರ್ಥಪೂರ್ಣವಾಗಿತ್ತು — ಹಿರೇಕೆರೂರಿನ ಶ್ರೀ ಬಸವಣ್ಣ ದೇವರ ಗುಡಿಯ ಮಹಡಿ. ಅದು ಕೇವಲ ಸೌಲಭ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ಆಯ್ದ ಸ್ಥಳವಲ್ಲ; ಬಸವಣ್ಣನ ಸಮಾನತೆಯ ತತ್ವಕ್ಕೆ ಸಲ್ಲಿಸಿದ ಕಾರ್ಯರೂಪದ ನಮನ. ಬಸವಣ್ಣನು “ಜಾತಿ-ಲಿಂಗ ಭೇದವಿಲ್ಲದ ಅನುಭವ ಮಂಟಪ”ವನ್ನು ಕನಸುಗಂಡಿದ್ದರೆ, ಹಾನಗಲ್ಲ ಶ್ರೀಗಳು ಅದೇ ಚಿಂತನೆಗೆ ಶಿಕ್ಷಣದ ರೂಪ ನೀಡಿದರು.

ಶಾಲೆಗೆ “ಅಕ್ಕಮಹಾದೇವಿ” ಎಂಬ ಹೆಸರು ಇಟ್ಟಿರುವುದೂ ಯಾದೃಚ್ಛಿಕವಲ್ಲ. ಕನ್ನಡದ ಭಕ್ತಿಪರಂಪರೆಯಲ್ಲಿ ಅಕ್ಕಮಹಾದೇವಿ ಕೇವಲ ಶರಣೆಯಲ್ಲ; ಆತ್ಮಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯದ ಪ್ರತೀಕ. ಮಹಿಳೆಯೂ ಜ್ಞಾನದಲ್ಲಿ, ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕತೆಯಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಚಿಂತನೆಗಳಲ್ಲಿ ಸಮಾನಳು ಎಂಬ ಸಂದೇಶದ ಜೀವಂತ ರೂಪ. ಆ ಹೆಸರಿನ ಮೂಲಕ ಶ್ರೀಗಳು ಹೆಣ್ಣುಮಕ್ಕಳಿಗೆ ಶಿಕ್ಷಣ ನೀಡುವುದು ಕೇವಲ ಅಕ್ಷರ ಕಲಿಸುವ ಕಾರ್ಯವಲ್ಲ, ಆತ್ಮಗೌರವವನ್ನು ಜಾಗೃತಗೊಳಿಸುವ ಚಳವಳಿ ಎಂಬುದನ್ನು ಘೋಷಿಸಿದಂತಾಯಿತು.

ಆದರೆ ಸಮಾಜದ ವಾಸ್ತವಿಕೆ ಅಷ್ಟು ಸುಲಭವಾಗಿರಲಿಲ್ಲ. ಹೆಣ್ಣುಮಕ್ಕಳನ್ನು ಶಾಲೆಗೆ ಕಳುಹಿಸಲು ಪೋಷಕರು ಹಿಂದೇಟು ಹಾಕುತ್ತಿದ್ದರು. “ಹೆಣ್ಣುಮಕ್ಕಳಿಗೆ ಶಾಲೆ ಯಾಕೆ?” ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆಯೇ ಅನೇಕ ಮನೆಗಳಲ್ಲಿ ದೊಡ್ಡ ವಿರೋಧದ ಧ್ವನಿಯಾಗಿತ್ತು. ಆದರೂ ಶ್ರೀಗಳು ಹಿಂದೆ ಸರಿಯಲಿಲ್ಲ. ಗ್ರಾಮದಿಂದ ಗ್ರಾಮಕ್ಕೆ ತೆರಳಿ, ಓಣಿ-ಓಣಿಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರವಚನ ಮಾಡಿ, ಶಿಕ್ಷಣ ಪಡೆದ ತಾಯಿ ಒಂದು ಕುಟುಂಬವನ್ನೇ ಬೆಳಗಿಸುತ್ತಾಳೆ ಎಂಬ ಸತ್ಯವನ್ನು ಜನರ ಮನಸ್ಸಿಗೆ ತಟ್ಟಿಸಿದರು.

ಬಡ ಕುಟುಂಬಗಳ ಮಕ್ಕಳಿಗೂ ಶಿಕ್ಷಣ ದೊರಕಬೇಕು ಎಂಬ ಕಾರಣಕ್ಕೆ ಅವರು ವಿದ್ಯೆಯನ್ನು ದಾನಧರ್ಮದ ಭಾಗವಾಗಿ ಕಂಡರು. ಅವರ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ವಿದ್ಯೆ ವ್ಯಾಪಾರವಲ್ಲ — ಸಮಾಜಪುನರುತ್ಥಾನದ ಸಾಧನ. ಇದೇ ಕಾರಣಕ್ಕೆ ನಂತರ ಉತ್ತರ ಕರ್ನಾಟಕದ ಅನೇಕ ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ಶಿಕ್ಷಣ ಸಂಸ್ಥೆಗಳ ಬೀಜ ಬಿತ್ತಲಾಯಿತು.

ಇಂದು ಮಹಿಳೆಯರು ವೈದ್ಯಕೀಯ, ಶಿಕ್ಷಣ, ನ್ಯಾಯಾಂಗ, ವಿಜ್ಞಾನ, ಆಡಳಿತ, ಸಾಹಿತ್ಯ ಮತ್ತು ರಾಜಕೀಯ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಸಾಧನೆ ಮಾಡುತ್ತಿರುವಾಗ, ಅದರ ಬೇರುಗಳಲ್ಲಿ ಹಾನಗಲ್ಲ ಶ್ರೀಗಳಂತಹ ಮಹನೀಯರ ದೂರದೃಷ್ಟಿಯ ಶ್ರಮ ಅಡಗಿದೆ. ೧೯೦೮ರಲ್ಲಿ ಹಿರೇಕೆರೂರಿನ ಒಂದು ದೇವಾಲಯದ ಮಹಡಿಯಲ್ಲಿ ಆರಂಭವಾದ ಆ ಚಿಕ್ಕ ಶಾಲೆ, ವಾಸ್ತವದಲ್ಲಿ ಮಹಿಳಾ ಜಾಗೃತಿಯ ಮಹಾ ದೀಪವಾಗಿತ್ತು.

ಆ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಪರಮಪೂಜ್ಯ ಹಾನಗಲ್ಲ ಶ್ರೀ ಕುಮಾರ ಶಿವಯೋಗಿಗಳು ಹಿರೇಕೆರೂರಿನ ಓಣಿ-ಓಣಿಗಳಲ್ಲಿ ಸುತ್ತಾಡುತ್ತಾ, ಮನೆ ಮನೆಗೆ ತೆರಳಿ, ಶರಣರ ಸಮಾನತೆಯ ತತ್ವವನ್ನು ಜನರಿಗೆ ಮನವರಿಕೆ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರು. ಹೆಣ್ಣುಮಕ್ಕಳ ಶಿಕ್ಷಣಕ್ಕಾಗಿ ಜನರಲ್ಲಿ ಜಾಗೃತಿ ಮೂಡಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಅವರು ಕೇವಲ ಉಪದೇಶಕರಾಗಿರಲಿಲ್ಲ; ತಮ್ಮ ಮಾತನ್ನು ಕಾಯಕವನ್ನಾಗಿಸಿದ ಕಾರ್ಯಯೋಗಿಗಳಾಗಿದ್ದರು.

ಹಿರೇಕೆರೂರಿನ ಶ್ರೀ ಬಸವಣ್ಣ ದೇವರ ಗುಡಿಯ ಮಹಡಿಯಲ್ಲಿ “ಅಕ್ಕಮಹಾದೇವಿ ಹೆಣ್ಣುಮಕ್ಕಳ ಪಾಠಶಾಲೆ”ಯನ್ನು ಆರಂಭಿಸಿದ ಶ್ರೀಗಳಿಗೆ, ಶಾಲೆ ತೆರೆಯುವುದಕ್ಕಿಂತ ದೊಡ್ಡ ಸವಾಲು — ಮಕ್ಕಳನ್ನು ಶಾಲೆಗೆ ತರಿಸುವುದಾಗಿತ್ತು. ಅವರು ಸ್ವತಃ ಮನೆ ಮನೆಗೆ ತೆರಳಿ ಪೋಷಕರನ್ನು ಮನವೊಲಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. “ಮಗಳು ಓದಿದರೆ ಕುಟುಂಬ ಬೆಳಗುತ್ತದೆ” ಎಂದು ತಿಳಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಆದರೆ ಸಮಾಜದ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆ ಕಠಿಣವಾಗಿತ್ತು.

“ಗಡಿಗಿ ತೊಳೆಯೊ ಮೂಳಿ, ನಿನಗ್ಯಾಕಬೇಕು ಸಾಲಿ?”

ಎಂಬ ವ್ಯಂಗ್ಯಮಾತುಗಳು ಆ ಕಾಲದ ಸಾಮಾಜಿಕ ಮನೋಭಾವವನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಬಿಚ್ಚಿಡುತ್ತವೆ. ಹೆಣ್ಣುಮಕ್ಕಳ ಜೀವನವನ್ನು ಕೇವಲ ಮನೆಯ ಕೆಲಸಕ್ಕೆ ಸೀಮಿತಗೊಳಿಸಿದ್ದ ಸಮಾಜದಲ್ಲಿ, ಶಿಕ್ಷಣದ ಅಗತ್ಯವನ್ನೇ ಪ್ರಶ್ನಿಸಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ಹುಡುಗರೇ ಹೆಚ್ಚಿನ ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಶಾಲೆಗೆ ಹೋಗದ ಕಾಲ ಅದು. “ನೌಕರಿ ಅಂದರೆ ಗುಲಾಮಿ” ಎಂಬ ಮನೋಭಾವದಿಂದ ಅಕ್ಷರಾಭ್ಯಾಸವನ್ನೇ ಅನೇಕರು ತಿರಸ್ಕರಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಅಂಥ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಹೆಣ್ಣುಮಕ್ಕಳ ಶಿಕ್ಷಣದ ಬಗ್ಗೆ ಮಾತನಾಡುವುದು ಕಾಲಕ್ಕಿಂತ ಹಲವು ದಶಕಗಳ ಮುಂದೆ ನಿಂತ ಚಿಂತನೆಯಾಗಿತ್ತು.

ಆದರೂ ಶ್ರೀಗಳು ಹಿಂದೆ ಸರಿಯಲಿಲ್ಲ. ಅವರ ನಿರಂತರ ಪ್ರವಚನ, ಮನವೊಲಿಕೆ ಮತ್ತು ಸಾಮಾಜಿಕ ಜಾಗೃತಿಯ ಫಲವಾಗಿ ಶಾಲೆಗೆ ಮೊದಲಿಗೆ ಬಂದವರು ಕೇವಲ ಏಳು ಹುಡುಗಿಯರು. ಆದರೆ ಆ ಏಳು ಬಾಲಕಿಯರೊಂದಿಗೆ ಆರಂಭವಾದ ಪಯಣ ಕೇವಲ ಒಂದು ಶಾಲೆಯ ಆರಂಭವಾಗಿರಲಿಲ್ಲ; ಅದು ಮಹಿಳಾ ಶಿಕ್ಷಣದ ಮೂಲಕ ಸಮಾಜಪರಿವರ್ತನೆಯ ಕ್ರಾಂತಿಬೀಜವಾಗಿತ್ತು.

ಏಳು ಬಾಲಕಿಯರಿಂದ ಆರಂಭ

ಅನುಭವ ಮಂಟಪದಲ್ಲಿ ಅಕ್ಕಮಹಾದೇವಿಗೆ ಸಮಾನ ಸ್ಥಾನ ನೀಡಿದ ಬಸವ ಚಿಂತನೆ, ಶತಮಾನಗಳ ನಂತರ ಹಿರೇಕೆರೂರಿನಲ್ಲಿ ಹೆಣ್ಣುಮಕ್ಕಳ ಶಾಲೆಯ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಮರುಜೀವ ಪಡೆದಂತಾಯಿತು

ಇದು ಪೂರ್ವಯೋಜನೆ ಇಲ್ಲದೆ ದಿಢೀರನೆ ನಡೆಯುವ ಘಟನೆವಲ್ಲವೆನ್ನಿಸುತ್ತದೆ — ಶಿವಯೋಗ ಮಂದಿರವೂ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಏಳು ಸಾಧಕರಿಂದಲೇ ಆರಂಭವಾಗಿತ್ತು. ಅದೇ ರೀತಿ ಮಹಿಳಾ ಶಿಕ್ಷಣದ ಈ ಜಾಗೃತಿ ಚಳವಳಿಯೂ ಏಳು ಬಾಲಕಿಯರಿಂದ ತನ್ನ ಬೆಳಕಿನ ಪಯಣ ಆರಂಭಿಸಿತು.

ಆದರೆ ಪರಮಪೂಜ್ಯ ಹಾನಗಲ್ಲ ಶ್ರೀ ಕುಮಾರ ಶಿವಯೋಗಿಗಳು ಕೇವಲ ಶಿಕ್ಷಣದ ಅಗತ್ಯವನ್ನಷ್ಟೇ ಪ್ರತಿಪಾದಿಸಲಿಲ್ಲ; ಅವರು ಮಹಿಳಾ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯದ ಪ್ರಶ್ನೆಯನ್ನು ಸಮಾಜದ ಮುಂದೆ ಇಟ್ಟರು. “ಸ್ತ್ರೀಶೋಷಣೆ ನಿಲ್ಲಬೇಕು; ಸ್ತ್ರೀಯರು ವಿದ್ಯಾವಂತರಾಗಬೇಕು” ಎಂಬುದು ಅವರ ಸ್ಪಷ್ಟ ನಿಲುವಾಗಿತ್ತು. ಈ ವಿಚಾರವನ್ನು ಅವರು ಬಸವಣ್ಣನ ಸಮಾನತೆಯ ತತ್ವದೊಂದಿಗೆ ಜೋಡಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಅವರ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಬಸವ ಸಂದೇಶವು ಕೇವಲ ವಚನಗಳಲ್ಲಿ ಉಳಿಯಬೇಕಾದ ತತ್ವವಲ್ಲ; ಅದು ಸಮಾಜದ ಬದುಕಿನಲ್ಲಿ ಕಾರ್ಯರೂಪ ಪಡೆಯಬೇಕಾದ ಮೌಲ್ಯವಾಗಿತ್ತು.

ಆ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಈ ಭಾಗದಲ್ಲಿ “ತೆರವು” ಅಥವಾ “ತೆತ್ತುಕನ್ಯಾ” ಪದ್ಧತಿಯೂ ವ್ಯಾಪಕವಾಗಿತ್ತು. ಮಗಳನ್ನು ವಿವಾಹಕ್ಕೆ ಕೊಡುವಾಗ ಹಣ, ಆಸ್ತಿ ಮತ್ತು ವ್ಯವಹಾರದ ಮನೋಭಾವದಿಂದ ಸಂಬಂಧಗಳನ್ನು ನಿರ್ಧರಿಸಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ಆದರೆ ಶಿಕ್ಷಣದ ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ ಸಮಾಜದ ಮನೋಭಾವ ನಿಧಾನವಾಗಿ ಬದಲಾಗತೊಡಗಿತು. “ನನ್ನ ಮಗಳು ಕಲಿತವಳು; ತೆರವು ಕಡಿಮೆ ಕೊಟ್ಟರೂ ಬೀಗತನ ಕೊಡುತ್ತೇವೆ” ಎಂದು ಜನರು ಹೇಳತೊಡಗಿದುದು ಆ ಬದಲಾವಣೆಯ ಸಂಕೇತವಾಗಿತ್ತು.

ಈ ಅನಿಷ್ಟ ಪದ್ಧತಿಯನ್ನು ವಿರೋಧಿಸಿ ಶ್ರೀಗಳು ರಾಣೆಬೆನ್ನೂರು ಮತ್ತು ಹಿರೇಕೆರೂರಿನ ಹಿರಿಯರನ್ನು ಕೂಡಿಸಿ ಮಾತನಾಡಿದರು. ಪ್ರವಚನಗಳ ಮೂಲಕ ಜನರಲ್ಲಿ ಜಾಗೃತಿ ಮೂಡಿಸಿದರು. ಕ್ರಮೇಣ “ತೆರವು” ಪದ್ಧತಿಯನ್ನು ತ್ಯಜಿಸುವ ದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿ ಸಮಾಜವನ್ನು ಕೊಂಡೊಯ್ಯುವ ಕಾರ್ಯಕ್ಕೂ ಅವರು ಕಾರಣರಾದರು. ಮಹಿಳಾ ಶಿಕ್ಷಣವು ಕೇವಲ ಅಕ್ಷರಜ್ಞಾನವನ್ನಷ್ಟೇ ನೀಡಲಿಲ್ಲ; ಅದು ಸಮಾಜದ ಮೌಲ್ಯವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನೇ ಮರುಪರಿಶೀಲಿಸುವ ಶಕ್ತಿಯಾಗಿ ಪರಿಣಮಿಸಿತು.

ಮೊದಲಿಗೆ ಕೇವಲ ಏಳು ಬಾಲಕಿಯರೊಂದಿಗೆ ಆರಂಭವಾದ ಅಕ್ಕಮಹಾದೇವಿ ಹೆಣ್ಣುಮಕ್ಕಳ ಪಾಠಶಾಲೆ, ಎರಡು ವರ್ಷಗಳೊಳಗೆ ಎಪ್ಪತ್ತು ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿನಿಯರನ್ನು ಹೊಂದಿತು. ಅದು ಕೇವಲ ಒಂದು ಶಾಲೆಯ ಬೆಳವಣಿಗೆಯಲ್ಲ; ಒಂದು ಸಮಾಜ ನಿಧಾನವಾಗಿ ಕಣ್ಣುತೆರೆಯುತ್ತಿದ್ದ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಕ್ಷಣವಾಗಿತ್ತು.

ಶತಾಯುಷಿ ಪರಗಿ ಬಸಮ್ಮ ತಾಯಿಯವರು

(೧೯೦೮ರ ಅಕ್ಕಮಹಾದೇವಿ ಹೆಣ್ಣುಮಕ್ಕಳ ಶಾಲೆಯ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿನಿ)

ಶತಾಯುಷಿ ಪರಗಿ ಬಸಮ್ಮ ತಾಯಿಯವರು ನೆನಪಿಸಿಕೊಂಡಂತೆ, ಹಾನಗಲ್ಲ ಅಪ್ಪಾವರು ಜನರಿಗೆ ಸದಾ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದ ಮಾತು:

“ಎಲ್ಲರೂ ಕಲಿತು ಜಾಣರಾಗಿ ಬಾಳಿರಿ.
ವಿದ್ಯೆ ಕಲಿಯುವುದು ಆತ್ಮಪ್ರಸನ್ನತೆಗಾಗಿ.
ಎಲ್ಲರೊಂದಿಗೆ ಕೂಡಿ ಬಾಳುವುದಕ್ಕಾಗಿ.
ಹಿಂದಿನವರ ಚರಿತ್ರೆ-ಇತಿಹಾಸ ತಿಳಿಯಲು ಓದಿರಿ.”

ಈ ಮಾತುಗಳಲ್ಲಿ ಹಾನಗಲ್ಲ ಶ್ರೀಗಳ ಶಿಕ್ಷಣತತ್ವದ ಸಂಪೂರ್ಣ ಸಾರ ಅಡಗಿದೆ. ಅವರ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಶಿಕ್ಷಣವೆಂದರೆ ಕೇವಲ ಉದ್ಯೋಗದ ಸಾಧನವಲ್ಲ; ಅದು ಆತ್ಮಜಾಗೃತಿ, ಸಾಮಾಜಿಕ ಸಮಾನತೆ ಮತ್ತು ಮಾನವೀಯತೆಯ ದಾರಿ. ವಿದ್ಯೆ ಮನುಷ್ಯನನ್ನು ಕೇವಲ ಬುದ್ಧಿವಂತನನ್ನಾಗಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ಅವನನ್ನು ಸಂಸ್ಕೃತಿಯುತ, ಸಹಬಾಳ್ವೆಯುತ ಮತ್ತು ಇತಿಹಾಸಜ್ಞನನ್ನಾಗಿಸುತ್ತದೆ ಎಂಬ ಅರಿವು ಅವರ ಚಿಂತನೆಯ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿತ್ತು.

ಇಂದು ಮಹಿಳಾ ಶಿಕ್ಷಣವನ್ನು ನಾವು ಸಾಮಾನ್ಯ ಹಕ್ಕಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಿರುವಾಗ, ಅದರ ಹಿಂದೆ ಹಿರೇಕೆರೂರಿನ ಓಣಿ-ಓಣಿಗಳಲ್ಲಿ ನಡೆದು, ಮನೆ ಮನೆಗೆ ತೆರಳಿ, ಸಮಾಜದ ನಿಂದನೆ ಮತ್ತು ಹಾಸ್ಯವನ್ನು ಸಹಿಸಿಕೊಂಡು ಹೆಣ್ಣುಮಕ್ಕಳ ಕೈಗೆ ಅಕ್ಷರದ ಬೆಳಕು ಕೊಟ್ಟ ಮಹನೀಯರ ತ್ಯಾಗವನ್ನು ಮರೆಯಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ.

ಇತಿಹಾಸವನ್ನು ಕೇವಲ ರಾಜರು ಮತ್ತು ಯುದ್ಧಗಳು ನಿರ್ಮಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ಸಮಾಜದ ಮೌನ ಅಂಧಕಾರದಲ್ಲಿ ಒಂದು ದೀಪ ಹಚ್ಚುವ ಮಹಾತ್ಮರು ನಿರ್ಮಿಸುತ್ತಾರೆ. ಹಿರೇಕೆರೂರಿನ ಅಕ್ಕಮಹಾದೇವಿ ಹೆಣ್ಣುಮಕ್ಕಳ ಪಾಠಶಾಲೆ ಅಂಥ ದೀಪಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದು. ಆ ದೀಪ ಹಚ್ಚಿದ ಕೈ ಪರಮಪೂಜ್ಯ ಹಾನಗಲ್ಲ ಶ್ರೀ ಕುಮಾರ ಶಿವಯೋಗಿಗಳು ಅವರದು ಎಂಬುದು ಉತ್ತರ ಕರ್ನಾಟಕದ ಸಾಮಾಜಿಕ ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿ ಚಿರಸ್ಮರಣೀಯ ಸತ್ಯ.

ಆ ಏಳು ಬಾಲಕಿಯರ ಹೆಜ್ಜೆಗುರುತುಗಳು ಇಂದು ಸಾವಿರಾರು ಮಹಿಳೆಯರ ಶಿಕ್ಷಣಯಾತ್ರೆಯ ಮೂಲಸ್ಪಂದನವಾಗಿ ಉಳಿದಿವೆ.

ಅಕ್ಷರದಾಸೋಹಿಗಳು ಮತ್ತು ಮೊದಲ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿನಿಯರ ಸ್ಮೃತಿಗಳು

(ಮೊದಲ ಶಿಕ್ಷಕರಾಗಿ ಸೇವೆ ಸಲ್ಲಿಸಿದವರು ಶ್ರೀ ವೇ. ಪಂಡಿತ ವೀರಭದ್ರಶಾಸ್ತ್ರಿಗಳು.)

ಅಕ್ಕಮಹಾದೇವಿ ಹೆಣ್ಣುಮಕ್ಕಳ ಪಾಠಶಾಲೆಯ ಮೊದಲ ಶಿಕ್ಷಕರಾಗಿ ಸೇವೆ ಸಲ್ಲಿಸಿದವರು ಶ್ರೀ ವೇ. ಪಂಡಿತ ವೀರಭದ್ರಶಾಸ್ತ್ರಿಗಳು. ಕಾಲವೆ ಹಳ್ಳಿಯವರಾದ ಅವರು ಆಚಾರನಿಷ್ಠರು, ವಚನಪ್ರವೀಣರು ಮತ್ತು ತ್ರಿಕಾಲ ಲಿಂಗಪೂಜಾನಿಷ್ಠರಾಗಿದ್ದರು. ಪರಮಪೂಜ್ಯ ಹಾನಗಲ್ಲ ಶ್ರೀ ಕುಮಾರ ಶಿವಯೋಗಿಗಳು ಅವರ ಪರಮಶಿಷ್ಯರಾಗಿದ್ದ ವೀರಭದ್ರಶಾಸ್ತ್ರಿಗಳು, ಶಿಕ್ಷಣವನ್ನು ಕೇವಲ ಉದ್ಯೋಗವಲ್ಲ — ಅಕ್ಷರದಾಸೋಹವೆಂದು ಕಂಡವರು. ಶಾಲೆಯ ಆರಂಭಿಕ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ಶಿಕ್ಷಕರಾಗಿ ಅವರು ಅಪಾರ ಶ್ರಮವಹಿಸಿದ್ದರು. ಅವರ ಕುಟುಂಬದವರು ಇಂದಿಗೂ ರಾಣೆಬೆನ್ನೂರಿನಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿದ್ದು, ಅವರ ಮೊಮ್ಮಕ್ಕಳಾದ ಶ್ರೀ ಎಂ. ಎಸ್. ಹಿರೇಮಠ ಅವರು ಮೆಡಿಕಲ್ ಶಾಪ್ ನಡೆಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ ಎಂಬುದು ಈ ಇತಿಹಾಸದ ಜೀವಂತ ಕೊಂಡಿಯಂತಿದೆ.

ಹಾಲಮ್ಮ ತಾಯಿಯವರ ಸ್ಮೃತಿಗಳು

(ಶರಣೆ ಹಾಲಮ್ಮ ಕರದಳ್ಳಿ ಪ್ರಥಮ ವಿಧ್ಯಾರ್ಥಿನಿ)

ಈ ಶಾಲೆಯಲ್ಲಿ ಶಿಕ್ಷಣ ಪಡೆದವರಲ್ಲಿ ಹಿರೇಕೆರೂರಿನ ಕರದಳ್ಳಿ ಗುರುಪಾದಪ್ಪನವರ ಪತ್ನಿ ಹಾಲಮ್ಮ ತಾಯಿಯವರ ಸ್ಮರಣೆ ವಿಶೇಷ ಮಹತ್ವದ್ದು. ಶಿಕಾರಿಪುರದಲ್ಲಿ ಜನಿಸಿದ ಅವರು, ಹಳೆಪಟ್ಟಣಶೆಟ್ಟರ ಹಾಲಪ್ಪನವರ ಪುತ್ರಿ. ಬಾಲ್ಯವನ್ನು ಹಿರೇಕೆರೂರಿನಲ್ಲೇ ಕಳೆದ ಅವರು, “ನಾನು ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಶಿಕ್ಷಣವನ್ನು ಹಿರೇಕೆರೂರಿನ ಅಕ್ಕಮಹಾದೇವಿ ಪಾಠಶಾಲೆಯಲ್ಲಿಯೇ ಓದಿದ್ದೇನೆ” ಎಂದು ಅಪಾರ ಅಭಿಮಾನದಿಂದ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದರು.

ಶಿಕ್ಷಣವು ಅವರ ಬದುಕಿನಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ಅಕ್ಷರಜ್ಞಾನವಾಗಿಯೇ ಉಳಿಯಲಿಲ್ಲ. ನಂತರ ಅವರು ಮಠಗಳಲ್ಲಿ ಧಾರ್ಮಿಕ ಪ್ರವಚನ ಮಾಡುತ್ತಾ, ಕಪನಳ್ಳಿ ಮಂದಿರ ಮತ್ತು ಹಾವೇರಿ ಶ್ರೀ ಹುಕ್ಕೇರಿ ಮಠದ ಶಿವಾನುಭವ ಸಭೆಗಳಲ್ಲಿ ಭಾಗವಹಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಆ ಕಾಲಘಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬ ಮಹಿಳೆ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಧಾರ್ಮಿಕ ವೇದಿಕೆಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರವಚನಕಾರಳಾಗಿ ಕಾಣಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದು, ಹಾನಗಲ್ಲ ಶ್ರೀಗಳು ಬಿತ್ತಿದ ಮಹಿಳಾ ಶಿಕ್ಷಣದ ಬೀಜ ಎಷ್ಟು ಆಳವಾಗಿ ಬೆಳೆದಿತೆಂಬುದಕ್ಕೆ ಜೀವಂತ ಸಾಕ್ಷಿಯಾಗಿದೆ.

ಹಾಲಮ್ಮ ತಾಯಿಯವರು ಶಾಲೆಯಲ್ಲಿ ಕಲಿತಿದ್ದಾಗಿ ನೆನಪಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದ ಪದ್ಯವೂ ಆ ಕಾಲದ ಶಿಕ್ಷಣದ ಮೌಲ್ಯಗಳನ್ನು ಪ್ರತಿಬಿಂಬಿಸುತ್ತದೆ:

ಹೊಸ್ತಿಲೊಣೆಕೊರಳುಗಳ ಮೇಲೆ ಕೂಡ್ರುವನ |
ಮಸ್ತಕವನೆರಡು ಕೈಗಳಿಂದ ತುರಸಿಕೊಂಬವನ |
ವಿಸ್ತರದ ಜೂಜಿಗೆಳಸುವವನ |
ಸಾಧಿಸಿ ಪರರ ವಸ್ತುಗಳ ಕಳಹುವವನ |
ಉದಯಾಸ್ತ ಕಾಲದೊಳು ನಿದ್ರೆಗೈಯ್ಯುವವನ |
ನಿಂತು ನಿರ್ಗುಡಿವವನ |
ಬಹುಭಕ್ಷಕನ ಲಕ್ಷ್ಮೀ ತೊಲಗದೆ ಮಾಣ್ಬಳೆ ?

ಈ ಪದ್ಯ ಕೇವಲ ಪಾಠಶಾಲೆಯ ಪಾಠವಲ್ಲ; ಶಿಸ್ತು, ಸಂಯಮ ಮತ್ತು ನೈತಿಕ ಬದುಕಿನ ಮೌಲ್ಯಗಳನ್ನು ಮಕ್ಕಳ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಬಿತ್ತುವ ಶಿಕ್ಷಣಪದ್ಧತಿಯ ಪ್ರತೀಕವಾಗಿದೆ.

“ಮರಿ ಕಲ್ಯಾಣವಾಗಿದೆ”

ಅಕ್ಕಮಹಾದೇವಿ ಹೆಣ್ಣುಮಕ್ಕಳ ಪಾಠಶಾಲೆಯ ಪ್ರಗತಿಯನ್ನು ಕಂಡು ಅನೇಕ ಮಹನೀಯರು ಸಂತೋಷ ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸಿದ್ದರು. ಧಾರವಾಡದ ಶ್ರೀಮುರಘಾಮಠದ ಪೂಜ್ಯ ತ್ರಿವಿಧದಾಸೋಹಮೂರ್ತಿ ಶ್ರೀ ಮ.ನಿ.ಪ್ರ. ಮೃತ್ಯುಂಜಯ ಅಪ್ಪಗಳು ಶಾಲೆಗೆ ಆಗಮಿಸಿದ್ದ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ, ಎಪ್ಪತ್ತು ಬಾಲಕಿಯರು ಒಟ್ಟಾಗಿ ವಚನಗಾನ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದ ದೃಶ್ಯವನ್ನು ನೋಡಿ ಆನಂದಭರಿತರಾಗಿ,

“ಹಿರೇಕೆರೂರ ಶ್ರೀ ಕುಮಾರೇಶನ ದಯದಿಂದ ಮರಿ ಕಲ್ಯಾಣವಾಗಿದೆ”

ಎಂದು ಉದ್ಗರಿಸಿದ್ದನ್ನು ಹಾಲಮ್ಮ ತಾಯಿಯವರು ಸ್ಮರಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದರು.

ಈ ಒಂದು ಮಾತಿನಲ್ಲೇ ಆ ಕಾಲದ ಸಾಮಾಜಿಕ ಪರಿವರ್ತನೆಯ ಆಶ್ಚರ್ಯ ಮತ್ತು ಸಂತೋಷ ಅಡಗಿದೆ. ಹೆಣ್ಣುಮಕ್ಕಳು ಸಾರ್ವಜನಿಕವಾಗಿ ವಚನ ಹಾಡಿ, ಶಿಕ್ಷಣ ಪಡೆದು, ಧಾರ್ಮಿಕ-ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳಲ್ಲಿ ಭಾಗವಹಿಸುತ್ತಿದ್ದ ದೃಶ್ಯ ಆ ಕಾಲಕ್ಕೆ ನಿಜಕ್ಕೂ ಹೊಸ ಯುಗದ ಆರಂಭವಾಗಿತ್ತು.

ಅಕ್ಕಮಹಾದೇವಿ ಹೆಣ್ಣುಮಕ್ಕಳ ಶಾಲೆಯಲ್ಲಿ ಓದಿದ ಹಳೆಯ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳೊಂದಿಗೆ ಸಂದರ್ಶನ ಮಾಡುತ್ತಿರುವ ಶ್ರೀ ಶಿವಲಿಂಗ ಶಾಸ್ತ್ರಿಗಳು ಹಿರೇಮಠ ಗುಡೂರು .

ಶ್ರೀ ಶಿವಲಿಂಗ ಶಾಸ್ತ್ರಿಗಳು ಹಿರೇಮಠ ಗುಡೂರು ಅವರು ಹಿರೆಕೆರೂರಿನ ಶಾಲೆಯ ಬಗ್ಗೆ ತಮ್ಮ “ಪರಾಪತೆ ಪರಂಪರೆಗೆ ಹೊಸ ಮುನ್ನುಡಿ” ಎಂಬ ಪುಸ್ತಕದಲ್ಲಿ ಬರೆದಿರುವರು.

ದಾಖಲೆ : ಮೊದಲ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿನಿಯರು

ಇಂದು ಲಭ್ಯವಾಗಿರುವ ಮೌಖಿಕ ಸ್ಮರಣೆಗಳು ಮತ್ತು ಸ್ಥಳೀಯ ಸಂಗ್ರಹಗಳ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ, ಹಿರೇಕೆರೂರಿನ ಅಕ್ಕಮಹಾದೇವಿ ಹೆಣ್ಣುಮಕ್ಕಳ ಪಾಠಶಾಲೆಯಲ್ಲಿ ಶಿಕ್ಷಣ ಪಡೆದ ಕೆಲವು ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿನಿಯರ ಹೆಸರುಗಳು ಹೀಗಿವೆ:

೧. ಶೆಟ್ಟರ ಗಂಗಮ್ಮ
೨. ಶೆಟ್ಟರ ಗುರುಶಾಂತಮ್ಮ
೩. ಗೌರಮ್ಮ ಗುರುಪಾದಪ್ಪ ಹಾದರಳ್ಳಿ
೪. ಗಂಗಮ್ಮ
೫. ಚನ್ನಬಸಮ್ಮಾ (ಶಿಕಾರಿಪುರ)
೬. ಗಿರಿಜಮ್ಮಾ ಕೆರೂಡಿ (ಹಂಸಭಾವಿ)
೭. ಹಳಕಟ್ಟಿ ಬಸವಣೆಮ್ಮಾ
೮. ಕಲಬುರ್ಗಿ ತಿಪ್ಪಮ್ಮಾ
೯. ನೀಲಮ್ಮಾವಾಲಿ
೧೦. ಉಂಕಿ ಗಂಗಮ್ಮ (ಗಂಡ: ಶೇಕಪ್ಪ)
೧೧. ಶೆಟ್ಟರ ಪುಟ್ಟಮ್ಮಾ
೧೨. ಶಿವಮ್ಮಾ ಶೆಟ್ಟರು
೧೩. ಕಲಬುರ್ಗಿ ಮಾದೇವಕ್ಕಾ
೧೪. ಕಲಬುರ್ಗಿ ಸರೂಜಮ್ಮಾ
೧೫. ಕಲ್ಯಾಣಮ್ಮಾ ಕಲಬುರ್ಗಿ
೧೬. ಗುರುಬಸಮ್ಮಾ ಕಲಬುರ್ಗಿ

(ಈ ಹೆಸರುಗಳನ್ನು ಹಿರೇಕೆರೂರು, ಹಂಸಭಾವಿ ಮತ್ತು ಶಿಕಾರಿಪುರ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಸಂಗ್ರಹಿಸಲಾಗಿದೆ.)

ಈ ಹೆಸರುಗಳು ಕೇವಲ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿನಿಯರ ಪಟ್ಟಿಯಲ್ಲ; ಉತ್ತರ ಕರ್ನಾಟಕದಲ್ಲಿ ಮಹಿಳಾ ಶಿಕ್ಷಣದ ಮೊದಲ ಹೆಜ್ಜೆಗಳನ್ನು ಇಟ್ಟ ಪೀಳಿಗೆಯ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಗುರುತುಗಳು. ಸಮಾಜದ ವಿರೋಧ, ಬಡತನ ಮತ್ತು ಸಂಪ್ರದಾಯದ ಕಟ್ಟಳೆಗಳ ನಡುವೆಯೂ ಅಕ್ಷರದ ಬೆಳಕಿನತ್ತ ನಡೆದ ಆ ಹೆಜ್ಜೆಗಳ ಪ್ರತಿಧ್ವನಿ ಇಂದು ಕೂಡ ಕೇಳಿಸುತ್ತಲೇ ಇದೆ.

ಉಪಸಂಹಾರ

ಹಿರೇಕೆರೂರಿನ ಅಕ್ಕಮಹಾದೇವಿ ಹೆಣ್ಣುಮಕ್ಕಳ ಪಾಠಶಾಲೆಯ ಇತಿಹಾಸವು ಕೇವಲ ಒಂದು ಶಾಲೆಯ ಇತಿಹಾಸವಲ್ಲ; ಅದು ಉತ್ತರ ಕರ್ನಾಟಕದ ಸಾಮಾಜಿಕ ಜಾಗೃತಿಯ ಇತಿಹಾಸ. ಸಮಾಜದ ವಿರೋಧ, ಮೂಢನಂಬಿಕೆ, ಬಡತನ ಮತ್ತು ಸಂಪ್ರದಾಯದ ಕಠಿಣ ಗೋಡೆಗಳ ನಡುವೆ, ಹೆಣ್ಣುಮಕ್ಕಳ ಕೈಗೆ ಅಕ್ಷರದ ಬೆಳಕನ್ನು ಕೊಡುವ ಧೈರ್ಯ ಮಾಡಿದ ಪರಮಪೂಜ್ಯ ಹಾನಗಲ್ಲ ಶ್ರೀ ಕುಮಾರ ಶಿವಯೋಗಿಗಳು ಅವರ ಕಾರ್ಯ ನಿಜಕ್ಕೂ ಯುಗಪ್ರವರ್ತಕವಾಗಿತ್ತು.

ಇಂದು ಮಹಿಳಾ ಶಿಕ್ಷಣ, ಮಹಿಳಾ ಹಕ್ಕು, ಸ್ತ್ರೀಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಎಂಬ ಪದಗಳು ಸಾಮಾನ್ಯ ಚರ್ಚೆಗಳಾಗಿರಬಹುದು; ಆದರೆ ೧೯೦೮ರಲ್ಲಿ ಹಿರೇಕೆರೂರಿನ ಓಣಿ-ಓಣಿಗಳಲ್ಲಿ ನಡೆದು, ಮನೆ ಮನೆಗೆ ತೆರಳಿ, “ಮಗಳು ಓದಿದರೆ ಸಮಾಜ ಬೆಳಗುತ್ತದೆ” ಎಂದು ಜನರನ್ನು ಮನವೊಲಿಸುವುದು ಅಸಾಧಾರಣ ಸಾಹಸವಾಗಿತ್ತು. “ಗಡಿಗಿ ತೊಳೆಯೊ ಮೂಳಿ, ನಿನಗ್ಯಾಕಬೇಕು ಸಾಲಿ?” ಎಂದು ಸಮಾಜ ಹಾಸ್ಯ ಮಾಡಿದ ಕಾಲದಲ್ಲಿ, ಕೇವಲ ಏಳು ಬಾಲಕಿಯರೊಂದಿಗೆ ಆರಂಭವಾದ ಆ ಶಾಲೆ, ಎರಡು ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ ಎಪ್ಪತ್ತು ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿನಿಯರನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದು ಒಂದು ಶಿಕ್ಷಣ ಸಂಸ್ಥೆಯ ಬೆಳವಣಿಗೆಯಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲ — ಅದು ಸಮಾಜದ ಮನಸ್ಸು ನಿಧಾನವಾಗಿ ಬದಲಾಗುತ್ತಿದ್ದ ಮಹತ್ವದ ಸಂಕೇತ.

ಈ ಶಾಲೆ ಹೆಣ್ಣುಮಕ್ಕಳಿಗೆ ಅಕ್ಷರಜ್ಞಾನವನ್ನಷ್ಟೇ ನೀಡಲಿಲ್ಲ; ಆತ್ಮಗೌರವ, ಚಿಂತನೆ ಮತ್ತು ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಬದುಕಿನಲ್ಲಿ ಭಾಗವಹಿಸುವ ಧೈರ್ಯವನ್ನೂ ನೀಡಿತು. ಹಾಲಮ್ಮ ತಾಯಿಯವರಂತಹ ಮಹಿಳೆಯರು ನಂತರ ಧಾರ್ಮಿಕ ಪ್ರವಚನಕಾರರಾಗಿ ಹೊರಹೊಮ್ಮಿರುವುದು, ಹಾನಗಲ್ಲ ಶ್ರೀಗಳು ಬಿತ್ತಿದ ಬೀಜ ಹೇಗೆ ಸಮಾಜದೊಳಗೆ ಫಲವತ್ತಾಗಿ ಬೆಳೆದಿತೆಂಬುದಕ್ಕೆ ಜೀವಂತ ಸಾಕ್ಷಿ.

ಇತಿಹಾಸವು ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ದೊಡ್ಡ ಅರಮನೆಗಳಲ್ಲಿ ಬರೆಯಲ್ಪಡುವುದಿಲ್ಲ; ದೇವಾಲಯದ ಮಹಡಿಯಲ್ಲಿ, ಮಣ್ಣಿನ ಓಣಿಗಳಲ್ಲಿ, ಅಕ್ಷರ ಕಲಿಯಲು ಬಂದ ಏಳು ಬಾಲಕಿಯರ ಹೆಜ್ಜೆಗುರುತುಗಳಲ್ಲಿ ಬರೆಯಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ಹಿರೇಕೆರೂರಿನ ಅಕ್ಕಮಹಾದೇವಿ ಹೆಣ್ಣುಮಕ್ಕಳ ಪಾಠಶಾಲೆ ಅಂಥ ಇತಿಹಾಸದ ಒಂದು ಅಮೂಲ್ಯ ಅಧ್ಯಾಯ.

ಇಂದು ಉತ್ತರ ಕರ್ನಾಟಕದ ಸಾವಿರಾರು ಮಹಿಳೆಯರ ಶಿಕ್ಷಣಯಾತ್ರೆಯ ಹಿಂದೆ, ಸಮಾಜದ ನಿಂದನೆಗಳನ್ನು ಲೆಕ್ಕಿಸದೆ ಹೆಣ್ಣುಮಕ್ಕಳ ಕೈಗೆ ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ಪುಸ್ತಕ ಕೊಟ್ಟ ಆ ಮಹನೀಯ ಸಂನ್ಯಾಸಿಯ ಕರುಣೆಯ ಸ್ಪರ್ಶ ಅಡಗಿದೆ. ಆ ಕಾರಣಕ್ಕೇ ಹಾನಗಲ್ಲ ಶ್ರೀ ಕುಮಾರ ಶಿವಯೋಗಿಗಳ ಹೆಸರು ಕೇವಲ ಒಂದು ಮಠದ ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಲ್ಲ, ಮಹಿಳಾ ಶಿಕ್ಷಣದ ಸಾಮಾಜಿಕ ಪುನರುಜ್ಜೀವನದ ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿಯೂ ಶಾಶ್ವತವಾಗಿ ಬೆಳಗುತ್ತದೆ.

“ಹಿರೇಕೆರೂರಿನ ಆ ದೇವರ ಗುಡಿಯ ಮಹಡಿಯಲ್ಲಿ ಆರಂಭವಾದ ಆ ಮೌನ ಪಾಠಶಾಲೆಯ ಪ್ರತಿಧ್ವನಿ, ಇಂದು ಉತ್ತರ ಕರ್ನಾಟಕದ ಸಾವಿರಾರು ಮಹಿಳೆಯರ ಶಿಕ್ಷಣಯಾತ್ರೆಯಲ್ಲಿ ಇನ್ನೂ ಕೇಳಿಸುತ್ತಲೇ ಇದೆ.”

ಗ್ರಂಥಋಣ

ಈ ಲೇಖನ ರಚನೆಗೆ ನೆರವಾದ ಮಾಹಿತಿ, ಮೌಖಿಕ ಸ್ಮರಣೆಗಳು ಮತ್ತು ಐತಿಹಾಸಿಕ ಉಲ್ಲೇಖಗಳಿಗಾಗಿ ಕೆಳಗಿನ ಮಹನೀಯರಿಗೆ ಕೃತಜ್ಞತೆಗಳು:

• “ಬೆಳಗು” ಸ್ಮರಣ ಸಂಚಿಕೆ
• “ಪರಾಪತೆ ಪರಂಪರೆಗೆ ಹೊಸ ಮುನ್ನುಡಿ”
  ಲೇಖಕರು: ಶ್ರೀ ಶಿವಲಿಂಗ ಶಾಸ್ತ್ರಿ ಹಿರೇಮಠ
  ಪ್ರಕಾಶಕರು: ಶ್ರೀ ಅನ್ನದಾನೀಶ್ವರಸ್ವಾಮಿ ಹಿರೇಮಠ, ಗುಡೂರು

ಇದಲ್ಲದೆ, ಹಿರೇಕೆರೂರು, ಹಂಸಭಾವಿ ಮತ್ತು ಶಿಕಾರಿಪುರ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಸಂಗ್ರಹಿಸಲಾದ ಮೌಖಿಕ ಸ್ಮರಣೆಗಳು, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಶತಾಯುಷಿ ಪರಗಿ ಬಸಮ್ಮ ತಾಯಿಯವರು ಹಾಗೂ ಹಾಲಮ್ಮ ತಾಯಿಯವರು ಹಂಚಿಕೊಂಡ ನೆನಪುಗಳು ಈ ಲೇಖನಕ್ಕೆ ಜೀವಂತ ಆಧಾರವಾಗಿವೆ.

**********