Month: October 2026

ಚುನಾವಣಾ ಸುಧಾರಣೆ:
ಮಾತು ಯಾರದು?, ಆತ್ಮಾವಲೋಕನ ಯಾರಿಗೆ?
******************************
ಶ್ರೀಕಂಠ ಚೌಕೀಮಠ
******************************
ಚುನಾವಣಾ ಸುಧಾರಣೆ ಬೇಕು—ಖಂಡಿತ ಬೇಕು. ಆದರೆ ಸುಧಾರಣೆ ಎನ್ನುವುದು ವೇದಿಕೆಯ ಮೇಲಿನ ಸುಂದರ ಶಬ್ದವಾಗಬಾರದು; ಕಾನೂನಿನ ಕೈಯಲ್ಲಿರುವ ಕಠಿಣ ಅಸ್ತ್ರವಾಗಬೇಕು. ಅಧಿಕಾರದಲ್ಲಿರುವವರು ಯಾರೇ ಇರಲಿ, ಅಭ್ಯರ್ಥಿ ಎಷ್ಟೇ ಪ್ರಭಾವಿಯಾಗಿರಲಿ, ಪಕ್ಷ ಎಷ್ಟೇ ದೊಡ್ಡದಾಗಿರಲಿ—ತಪ್ಪು ಮಾಡಿದಾಗ ಕಾನೂನು ಮುಲಾಜಿಲ್ಲದೆ ಮುಟ್ಟಬೇಕು. ಅಂಥ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ನಿರ್ಮಾಣವಾಗದೆ ಚುನಾವಣಾ ಸುಧಾರಣೆಯ ಕುರಿತು ಎಷ್ಟು ಸಂವಾದಗಳನ್ನು ನಡೆಸಿದರೂ, ಅವು ಪ್ರಜಾಪ್ರಭುತ್ವದ ಅಲಂಕಾರವಾಗಬಹುದೇ ಹೊರತು ಅದರ ಚಿಕಿತ್ಸೆಯಾಗಲಾರವು.

ಇದು ನನ್ನ ಸ್ಪಷ್ಟ ನಿಲುವು.

ಇತ್ತೀಚೆಗೆ ಮಾಜಿ ಮುಖ್ಯಮಂತ್ರಿ ದಿವಂಗತ ಶ್ರೀ ಜೆ.ಎಚ್. ಪಟೇಲರ ಪುತ್ರರು, ಮಾಜಿ ಶಾಸಕರೂ ಆದ ಶ್ರೀ ಮಹಿಮಾ ಪಟೇಲರನ್ನು ಭೇಟಿಯಾಗಿದ್ದೆ. ತಮ್ಮ ತಂದೆಯವರ 96ನೇ ಜನ್ಮದಿನದ ಅಂಗವಾಗಿ “ಚುನಾವಣಾ ಸುಧಾರಣೆಯಿಂದ ಸಮಾಜದ ಸುಧಾರಣೆ” ಎಂಬ ವಿಷಯದ ಕುರಿತು ಸಂವಾದವೊಂದನ್ನು ಏರ್ಪಡಿಸುವುದಾಗಿಯೂ, ಮಾಜಿ ಮುಖ್ಯಮಂತ್ರಿ ಶ್ರೀ ಸಿದ್ದರಾಮಯ್ಯನವರನ್ನು ಪ್ರಮುಖ ಭಾಷಣಕಾರರನ್ನಾಗಿ ಆಹ್ವಾನಿಸುವುದಾಗಿಯೂ ಅವರು ತಿಳಿಸಿದರು. ರಾಜಕೀಯೇತರ ವ್ಯಕ್ತಿಯಾಗಿ ನನ್ನ ಅಭಿಪ್ರಾಯವನ್ನೂ ಕೇಳಿದರು.

ನಾನು ನನ್ನ ಅನುಮಾನವನ್ನು ಅವರ ಮುಂದಿಟ್ಟೆ.

ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಕೆಲವು ಕ್ಷಣಗಳಲ್ಲಿ ವೈರಾಗ್ಯ ಬರುತ್ತದೆ ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ—ಪ್ರಸವ ವೈರಾಗ್ಯ, ಪುರಾಣ ವೈರಾಗ್ಯ ಮತ್ತು ಸ್ಮಶಾನ ವೈರಾಗ್ಯ. ಆ ಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ಬದುಕಿನ ಸತ್ಯಗಳು ಬಹಳ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತವೆ; ಆದರೆ ಕಾಲ ಸರಿದಂತೆ ಆ ವೈರಾಗ್ಯದ ತೀವ್ರತೆಯೂ ಕರಗುತ್ತದೆ. ನಮ್ಮ ಚುನಾವಣಾ ಸುಧಾರಣೆಯ ಮಾತುಗಳಿಗೂ ಇದೇ ಗತಿ ಬರಬಾರದಲ್ಲವೇ?

ಚುನಾವಣೆ ಮುಗಿದ ಮೇಲೆ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ದೋಷಗಳ ಬಗ್ಗೆ ವಿಷಾದಿಸುವುದು; ಮುಂದಿನ ಚುನಾವಣೆ ಬಂದಾಗ ಅದೇ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯೊಳಗೆ ಗೆಲ್ಲಲು ಎಲ್ಲ ರಾಜಕೀಯ ಲೆಕ್ಕಾಚಾರಗಳನ್ನೂ ಮಾಡುವುದು—ಹೀಗಾದರೆ ಇದನ್ನೂ “ಚುನಾವಣಾ ವೈರಾಗ್ಯ” ಎನ್ನಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದೆ.

ಮಹಿಮಾ ಪಟೇಲರು ಮಾತ್ರ ಆಶಾವಾದಿಗಳು. “ಒಳ್ಳೆಯದನ್ನೇ ಯೋಚಿಸೋಣ; ಒಂದಲ್ಲ ಒಂದು ದಿನ ಒಳ್ಳೆಯ ಕಾಲ ಬಂದೇ ಬರುತ್ತದೆ” ಎಂದರು. ಅವರ ಆಶಾವಾದ ನನಗೆ ಇಷ್ಟವಾಯಿತು. ಆದರೆ ನನ್ನೊಳಗಿನ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳು ಅಲ್ಲಿಗೇ ನಿಲ್ಲಲಿಲ್ಲ.

ಗೆಲ್ಲಲೇಬೇಕೆಂಬ ಅನಿವಾರ್ಯತೆ ಬಂದಾಗ…

ಪ್ರಕೃತಿಯ ನಿಯಮವೊಂದಿದೆ—Survival of the fittest. ಉಳಿಯಬೇಕೆಂದರೆ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗೆ ಹೊಂದಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು. ರಾಜಕಾರಣದಲ್ಲೂ ಗೆಲ್ಲಲೇಬೇಕೆಂಬ ಅನಿವಾರ್ಯತೆ ಬಂದಾಗ ತತ್ವ, ಆದರ್ಶ, ಮೌಲ್ಯಗಳಿಗಿಂತ ಗೆಲುವಿನ ಗಣಿತವೇ ದೊಡ್ಡದಾಗುತ್ತಿದೆಯೇ?

2018ರ ಬಾದಾಮಿ ವಿಧಾನಸಭಾ ಚುನಾವಣೆ ನೆನಪಾಯಿತು. ಸಿದ್ದರಾಮಯ್ಯನವರು ಬಿ. ಶ್ರೀರಾಮುಲು ವಿರುದ್ಧ ಕೇವಲ 1,696 ಮತಗಳ ಅಂತರದಿಂದ ಗೆದ್ದಿದ್ದರು. ಹಲವು ವರ್ಷಗಳ ನಂತರ, 2025ರ ಆಗಸ್ಟ್‌ನಲ್ಲಿ ಸಿ.ಎಂ. ಇಬ್ರಾಹಿಂ ಅವರು ಆ ಚುನಾವಣೆಯಲ್ಲಿ 3,000 ಮತಗಳನ್ನು ಖರೀದಿಸಲು ತಾವು ಸಹಾಯ ಮಾಡಿದ್ದಾಗಿ ಗಂಭೀರ ಆರೋಪ ಮಾಡಿದರು. ಆ ಹೇಳಿಕೆ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ವಿವಾದಕ್ಕೂ, ತನಿಖೆ ನಡೆಸಬೇಕೆಂಬ ರಾಜಕೀಯ ಬೇಡಿಕೆಗೂ ಕಾರಣವಾಯಿತು. ಆ ಆರೋಪವನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಸಾಬೀತಾದ ಸತ್ಯವೆಂದು ನಾನು ಮಂಡಿಸುತ್ತಿಲ್ಲ.

ಆದರೆ ಚುನಾವಣಾ ಸುಧಾರಣೆಯ ಚರ್ಚೆಗೆ ಅದು ಒಂದು ದೊಡ್ಡ ಪ್ರಶ್ನೆಯನ್ನು ಎಸೆದು ಹೋಗುತ್ತದೆ: ಚುನಾವಣಾ ಅಕ್ರಮದ ಗಂಭೀರ ಆರೋಪ ಬಂದಾಗ ಸತ್ಯವನ್ನು ಶೀಘ್ರವಾಗಿ ಪತ್ತೆಹಚ್ಚಿ, ತಪ್ಪು ಸಾಬೀತಾದರೆ ಚುನಾವಣೆಯ ಫಲಿತಾಂಶದ ಮೇಲೆಯೇ ಪರಿಣಾಮ ಬೀರುವಷ್ಟು ಬಲಿಷ್ಠವಾದ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ನಮ್ಮಲ್ಲಿದೆಯೇ?

ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಆರೋಪ ಮಾಡುವವನಿಗೆ ಆರೋಪದ ಲಾಭ; ನಿರಾಕರಿಸುವವನಿಗೆ ನಿರಾಕರಣೆಯ ರಕ್ಷಣೆ. ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಸತ್ಯ ಮಾತ್ರ ಅನಾಥ! ಅದೇ ನಮ್ಮ ಚುನಾವಣಾ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ದೊಡ್ಡ ದೌರ್ಬಲ್ಯ.
ಶೇಷನ್ ತೋರಿಸಿದ ದಾರಿ

ಭಾರತದ ಚುನಾವಣಾ ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿ ಟಿ.ಎನ್. ಶೇಷನ್ ಎಂಬ ಹೆಸರು ನೆನಪಾಗುವುದು ಇದೇ ಕಾರಣಕ್ಕೆ. ಕಾನೂನುಗಳು ಆಗಲೂ ಇದ್ದವು. ಚುನಾವಣಾ ಆಯೋಗವೂ ಇತ್ತು. ಆದರೆ ಕಾನೂನಿಗೆ ಹಲ್ಲುಗಳಿವೆ ಎಂಬುದನ್ನು ರಾಜಕಾರಣಕ್ಕೆ ತೋರಿಸಿದ ಕಾಲ ಅದು.

ಆದರೆ ಭಾರತೀಯ ಜಾಣ್ಮೆಗೆ ಇನ್ನೊಂದು ಮುಖವೂ ಇದೆ. ಒಂದು ದಾರಿ ಮುಚ್ಚಿದರೆ ಮತ್ತೊಂದು ದಾರಿ ಹುಡುಕುತ್ತದೆ. ಕಪ್ಪುಹಣ ಸಾಗಿಸಲು ಶವವಾಹನ, ಆಂಬುಲೆನ್ಸ್‌ಗಳನ್ನೂ ಬಳಸುತ್ತಾರೆ ಎಂಬ ಸುದ್ದಿಗಳನ್ನು ಓದಿದಾಗ ನನಗೆ ಅನಿಸುವುದು ಇದೇ—ಕಾನೂನು ಒಂದು ಹೆಜ್ಜೆ ಮುಂದೆ ಹೋದರೆ ಅದನ್ನು ತಪ್ಪಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ತಂತ್ರ ಎರಡು ಹೆಜ್ಜೆ ಮುಂದೆ ಹೋಗುತ್ತದೆ.

ಹೀಗಾಗಿ ಚುನಾವಣಾ ಸುಧಾರಣೆ ಎಂದರೆ ಮತ್ತೊಂದು ನಿಯಮವನ್ನು ಪುಸ್ತಕಕ್ಕೆ ಸೇರಿಸುವುದಲ್ಲ. ನಿಯಮವನ್ನು ತಪ್ಪಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗದ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಕಟ್ಟುವುದು.

2018: ಆರು ತಿಂಗಳು ಕೇಳಿದ ಸಮಿತಿ; ಚುನಾವಣೆಗೆ ಐದು ದಿನ ಮೊದಲು ಅಧಿಸೂಚನೆ

ಸಿದ್ದರಾಮಯ್ಯನವರು ಇಂದು ಚುನಾವಣಾ ಸುಧಾರಣೆಯ ಕುರಿತು ಮಾತನಾಡುವಾಗ, 2018ರ ವಿಧಾನಸಭಾ ಚುನಾವಣೆಯ ಹೊಸ್ತಿಲಲ್ಲಿ ಅವರ ಸರ್ಕಾರ ಕೈಗೊಂಡ ಒಂದು ಅತ್ಯಂತ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ನಿರ್ಧಾರವನ್ನು ನಾನು ಮರೆತು ಕೇಳಲಾರೆ.

ವೀರಶೈವ–ಲಿಂಗಾಯತ ಪ್ರತ್ಯೇಕ ಧಾರ್ಮಿಕ ಅಲ್ಪಸಂಖ್ಯಾತ ಸ್ಥಾನಮಾನದ ಪ್ರಶ್ನೆಯನ್ನು ಪರಿಶೀಲಿಸಲು ರಚಿಸಲಾಗಿದ್ದ ನ್ಯಾ. ಎಚ್.ಎನ್. ನಾಗಮೋಹನ ದಾಸ್ ಅಧ್ಯಕ್ಷತೆಯ ತಜ್ಞರ ಸಮಿತಿಗೆ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಸರ್ಕಾರ ಕೇವಲ ನಾಲ್ಕು ವಾರಗಳ ಅವಧಿ ನೀಡಿತ್ತು. ಆದರೆ ವಿಷಯದ ಗಂಭೀರತೆಯನ್ನು ಮನಗಂಡ ಸಮಿತಿಯ ಅಧ್ಯಕ್ಷರೇ, ಕಾನೂನುಬದ್ಧವಾಗಿ ಮತ್ತು ವೈಜ್ಞಾನಿಕವಾಗಿ ಅಧ್ಯಯನ ನಡೆಸಲು ಆರು ತಿಂಗಳ ಕಾಲಾವಕಾಶ ಬೇಕು ಎಂದು ಹೇಳಿದ್ದರು.

ಆದರೆ ಆರು ತಿಂಗಳು ಕಾದಿರಲಿಲ್ಲ.

ಸಮಿತಿ ಮಾರ್ಚ್ ಆರಂಭದಲ್ಲೇ ವರದಿ ಸಲ್ಲಿಸಿತು. ಸಚಿವ ಸಂಪುಟ ಮಾರ್ಚ್ 19ರಂದು ಅದರ ಆಧಾರದ ಶಿಫಾರಸನ್ನು ಅಂಗೀಕರಿಸಿತು. ಮಾರ್ಚ್ 22ರಂದು ರಾಜ್ಯ ಸರ್ಕಾರ ಲಿಂಗಾಯತರು ಹಾಗೂ ಬಸವತತ್ವ ಅನುಸರಿಸುವ ವೀರಶೈವ-ಲಿಂಗಾಯತರಿಗೆ ಧಾರ್ಮಿಕ ಅಲ್ಪಸಂಖ್ಯಾತ ಸ್ಥಾನಮಾನ ಶಿಫಾರಸು ಮಾಡುವ ಅಧಿಸೂಚನೆ ಹೊರಡಿಸಿತು; ಮಾರ್ಚ್ 23ರಂದು ವಿಷಯವನ್ನು ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರಕ್ಕೆ ಕಳುಹಿಸಲಾಯಿತು.

ಅದಾದ ಕೇವಲ ಐದು ದಿನಗಳ ನಂತರ—ಮಾರ್ಚ್ 27ರಂದು—ಕರ್ನಾಟಕ ವಿಧಾನಸಭಾ ಚುನಾವಣೆಯ ವೇಳಾಪಟ್ಟಿ ಅಧಿಕೃತವಾಗಿ ಘೋಷಣೆಯಾಯಿತು.

ಈ ಕಾಲಾನುಕ್ರಮವೇ ನನ್ನ ಪ್ರಶ್ನೆಗೆ ಕಾರಣ.

ಶತಮಾನಗಳ ಧಾರ್ಮಿಕ ಪರಂಪರೆ, ಲಕ್ಷಾಂತರ ಜನರ ನಂಬಿಕೆ ಮತ್ತು ಒಂದು ವಿಶಾಲ ಸಮಾಜದ ಭಾವನಾತ್ಮಕ ಬದುಕಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ವಿಷಯವನ್ನು ಪರಿಶೀಲಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಸಮಿತಿಯ ಅಧ್ಯಕ್ಷರೇ ಆರು ತಿಂಗಳು ಬೇಕೆಂದಿದ್ದರು. ಹಾಗಿದ್ದಾಗ ಚುನಾವಣೆಯ ಹೊಸ್ತಿಲಲ್ಲೇ ಈ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯನ್ನು ಇಷ್ಟು ವೇಗವಾಗಿ ಮುಗಿಸಬೇಕಾದ ಅನಿವಾರ್ಯತೆ ಏನಿತ್ತು?

ನನ್ನ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಇದು ಕೇವಲ ಆಡಳಿತಾತ್ಮಕ ಆತುರವಲ್ಲ; ಚುನಾವಣಾ ಆಮಿಷದ ರಾಜಕಾರಣದ ಗಂಭೀರ ಉದಾಹರಣೆ. ಇದು ನನ್ನ ರಾಜಕೀಯ–ನೈತಿಕ ನಿರ್ಣಯ; ಆದರೆ ಅದಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಗಿರುವ ಕಾಲಾನುಕ್ರಮ ದಾಖಲೆಗಳಲ್ಲಿದೆ.

ಬಸವಾಭಿಮಾನಿ ಮತದಾರರನ್ನು ಸೆಳೆಯುವ ರಾಜಕೀಯ ಉದ್ದೇಶ ಅದರ ಹಿಂದೆ ಇರಲಿಲ್ಲವೆಂದಾದರೆ, ಚುನಾವಣೆಯ ಮುನ್ನವೇ ಇಷ್ಟೊಂದು ತರಾತುರಿಯಲ್ಲಿ ಅದನ್ನು ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸಬೇಕಾದ ಅಗತ್ಯವೇನು?
ಇದಕ್ಕಿಂತಲೂ ನನ್ನನ್ನು ಕಾಡುವ ಪ್ರಶ್ನೆ ನಂತರದ್ದು. ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರ 2018ರ ನವೆಂಬರ್‌ನಲ್ಲಿ ಕರ್ನಾಟಕದ ಪ್ರಸ್ತಾವನೆಯನ್ನು ಒಪ್ಪಲಿಲ್ಲ. ಕೇಂದ್ರದ ನಿರ್ಧಾರವನ್ನು ನವೆಂಬರ್ 13ರ ಪತ್ರದ ಮೂಲಕ ರಾಜ್ಯಕ್ಕೆ ತಿಳಿಸಲಾಗಿತ್ತು.

ಕಾಲಚಕ್ರ ತಿರುಗಿತು. 2023ರಲ್ಲಿ ಸಿದ್ದರಾಮಯ್ಯನವರೇ ಮತ್ತೆ ಮುಖ್ಯಮಂತ್ರಿಯಾದರು.

2018ರಲ್ಲಿ ಅಷ್ಟೊಂದು ತುರ್ತಾಗಿ ಕೈಗೊಂಡ ವಿಷಯವು ಕೇವಲ ಚುನಾವಣಾ ಸಂದರ್ಭದ ರಾಜಕೀಯ ನಿರ್ಧಾರವಾಗಿರದೆ ಆಳವಾದ ತಾತ್ವಿಕ ಬದ್ಧತೆಯಾಗಿದ್ದರೆ, ಮತ್ತೆ ಅಧಿಕಾರಕ್ಕೆ ಬಂದ ನಂತರ ಅದೇ ವಿಷಯವನ್ನು ಕೇಂದ್ರದ ಮುಂದೆ ಮುಂದುವರಿಸುವ ರಾಜಕೀಯ ತುರ್ತು ಸಹಜವಾಗಿಯೇ ನಿರೀಕ್ಷಿತವಲ್ಲವೇ?
ಆದ್ದರಿಂದ ನನ್ನ ಪ್ರಶ್ನೆ ಬಹಳ ಸರಳ: ಚುನಾವಣೆಯ ಹೊಸ್ತಿಲಲ್ಲಿ ತುರ್ತಾಗಿ ಬೇಕಾಗಿದ್ದದ್ದು, ಅಧಿಕಾರ ಮರಳಿ ಬಂದ ನಂತರ ಏಕೆ ಅಷ್ಟೇ ತುರ್ತಾಗಿ ಬೇಕಾಗಲಿಲ್ಲ?

ಈ ಪ್ರಶ್ನೆಗೆ ಸಮರ್ಪಕ ಉತ್ತರ ದೊರೆಯುವವರೆಗೆ 2018ರ ಆ ನಿರ್ಧಾರವನ್ನು ಚುನಾವಣಾ ರಾಜಕಾರಣದಿಂದ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಪ್ರತ್ಯೇಕಿಸಿ ನೋಡಲು ನನಗೆ ಸಾಧ್ಯವಾಗುವುದಿಲ್ಲ.

ಆ ನಿರ್ಧಾರದ ರಾಜಕೀಯ ಪರಿಣಾಮದ ಕುರಿತು ಭಿನ್ನಾಭಿಪ್ರಾಯ ಇರಬಹುದು. ಆದರೆ ವೀರಶೈವ–ಲಿಂಗಾಯತ ಸಮಾಜದೊಳಗೆ ಆಗಲೇ ಇದ್ದ ತಾತ್ವಿಕ ಭಿನ್ನಾಭಿಪ್ರಾಯಗಳು ಆ ಕಾಲಘಟ್ಟದಲ್ಲಿ ತೀವ್ರ ರಾಜಕೀಯ ಸಂಘರ್ಷದ ರೂಪ ಪಡೆದವು.

ಚುನಾವಣೆಯಲ್ಲಿ ಸೋಲು–ಗೆಲುವು ಐದು ವರ್ಷಗಳದ್ದು. ಆದರೆ ಸಮಾಜದೊಳಗೆ ಬಿದ್ದ ಬಿರುಕು ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ತಲೆಮಾರುಗಳವರೆಗೆ ಉಳಿಯುತ್ತದೆ.

ಆದ್ದರಿಂದ ನಾನು 2018ರ ಘಟನೆಯನ್ನು ಕೇವಲ ವೀರಶೈವ–ಲಿಂಗಾಯತ ಧಾರ್ಮಿಕ ವಿವಾದವಾಗಿ ನೋಡುವುದಿಲ್ಲ. ಚುನಾವಣಾ ಲಾಭಕ್ಕಾಗಿ ಧರ್ಮ, ಜಾತಿ ಮತ್ತು ಸಮುದಾಯದ ಭಾವನೆಗಳನ್ನು ರಾಜಕೀಯ ಸಾಧನಗಳನ್ನಾಗಿ ಬಳಸಬಾರದು ಎಂಬ ಚುನಾವಣಾ ಸುಧಾರಣೆಯ ಮೂಲಪಾಠವಾಗಿ ನೋಡುತ್ತೇನೆ.

ಇಲ್ಲಿ ನನ್ನ ಪ್ರಶ್ನೆ ಇನ್ನೂ ತೀಕ್ಷ್ಣ: ಮತದಾರನ ಕೈಗೆ ನೋಟು ಕೊಡುವುದಷ್ಟೇ ಚುನಾವಣಾ ಆಮಿಷವೇ? ಅಥವಾ ಅವನ ಧಾರ್ಮಿಕ ಭಾವನೆಗೆ ಚುನಾವಣೆಯ ಹೊಸ್ತಿಲಲ್ಲಿ ರಾಜಕೀಯ ಭರವಸೆಯ ರೂಪ ಕೊಡುವುದೂ ಚುನಾವಣಾ ಆಮಿಷದ ಮತ್ತೊಂದು ಮುಖವೇ?
ಚುನಾವಣಾ ಸುಧಾರಣೆಯ ನಿಜವಾದ ಚರ್ಚೆ ಆರಂಭವಾಗಬೇಕಾದದ್ದು ಇಲ್ಲಿಂದಲೇ.

‘ಉಚಿತ’ ಎಂಬ ಪದದ ರಾಜಕೀಯ

2023ರ ಚುನಾವಣೆಯತ್ತ ಬಂದಾಗ ಮತ್ತೊಂದು ಹೊಸ ರಾಜಕೀಯ ಭಾಷೆ ಗಟ್ಟಿಯಾಗಿ ಕೇಳಿಸಿತು—“ಗ್ಯಾರಂಟಿ.”
ಗೃಹಜ್ಯೋತಿ, ಗೃಹಲಕ್ಷ್ಮಿ, ಶಕ್ತಿ, ಅನ್ನಭಾಗ್ಯ, ಯುವನಿಧಿ—ಐದು ಗ್ಯಾರಂಟಿಗಳು ಕಾಂಗ್ರೆಸ್ ಚುನಾವಣಾ ಪ್ರಚಾರದ ಕೇಂದ್ರಬಿಂದುವಾದವು.

ಬಡವನಿಗೆ ಸರ್ಕಾರ ನೆರವಾಗಲೇಬೇಕು. ಹಸಿದವನಿಗೆ ಅನ್ನ, ದುರ್ಬಲನಿಗೆ ಆಸರೆ, ನಿರುದ್ಯೋಗಿಗೆ ಅವಕಾಶ, ಮಹಿಳೆಗೆ ಆರ್ಥಿಕ ಬಲ—ಇವೆಲ್ಲವೂ ಕಲ್ಯಾಣರಾಜ್ಯದ ಕರ್ತವ್ಯಗಳೇ. ಇದರಲ್ಲಿ ಎರಡು ಮಾತಿಲ್ಲ.
ಆದರೆ ನನ್ನ ಪ್ರಶ್ನೆ ಬೇರೆ: ಜನಕಲ್ಯಾಣ ಎಲ್ಲಿ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ? ಚುನಾವಣಾ ಆಮಿಷ ಎಲ್ಲಿ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ?

ವ್ಯಾಪಕವಾಗಿ ಉಚಿತ ಸೌಲಭ್ಯಗಳನ್ನು ಘೋಷಿಸುವಾಗ ಅದರ ವೆಚ್ಚ ಎಷ್ಟು? ಹಣ ಎಲ್ಲಿಂದ ಬರುತ್ತದೆ? ಐದು ವರ್ಷಗಳ ನಂತರ ಅದರ ಆರ್ಥಿಕ ಹೊರೆ ಎಷ್ಟು? ಆ ಹೊರೆಯನ್ನು ಯಾರು ಹೊರುತ್ತಾರೆ?

ಪ್ರಣಾಳಿಕೆಯಲ್ಲಿ “ಉಚಿತ” ಎಂದು ಬರೆಯುವುದು ಸುಲಭ. ಆದರೆ ಸರ್ಕಾರದ ಖಜಾನೆಯಲ್ಲಿ ಯಾವುದೂ ಉಚಿತವಾಗಿ ಹುಟ್ಟುವುದಿಲ್ಲ. ಸರ್ಕಾರ ಕೊಡುವ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ರೂಪಾಯಿಯ ಹಿಂದೆಯೂ ಯಾರದೋ ತೆರಿಗೆ ಇದೆ; ಯಾರದೋ ಶುಲ್ಕ ಇದೆ; ಎಲ್ಲಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ—ಯಾರದೋ ಶ್ರಮ ಇದೆ.

ಆದ್ದರಿಂದ ಮತದಾನದ ಮುನ್ನ ಅಭ್ಯರ್ಥಿ ಕೈಯಲ್ಲಿ ನೋಟು ಕೊಟ್ಟರೆ ಅದನ್ನು ಚುನಾವಣಾ ಆಮಿಷವೆಂದು ಕರೆಯುವ ನಾವು, ಸರ್ಕಾರದ ಖಜಾನೆಯಿಂದ ಭವಿಷ್ಯದಲ್ಲಿ ನೀಡಲಿರುವ ಆರ್ಥಿಕ ಪ್ರಯೋಜನಗಳನ್ನು ಚುನಾವಣಾ ಗೆಲುವಿನ ಪ್ರಮುಖ ಸಾಧನವಾಗಿ ಮುಂದಿಟ್ಟಾಗ ಅದನ್ನು ಯಾವ ನೈತಿಕ ಮಾನದಂಡದಿಂದ ಅಳೆಯಬೇಕು?

ನಾನು ಅದನ್ನು ಕಾನೂನುಬದ್ಧವಾಗಿ “ಭ್ರಷ್ಟಾಚಾರ” ಎಂದು ತೀರ್ಪು ಕೊಡುತ್ತಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಇದು ಪ್ರಜಾಪ್ರಭುತ್ವ ಉತ್ತರಿಸಲೇಬೇಕಾದ ನೈತಿಕ ಪ್ರಶ್ನೆ.

ಸಿದ್ದರಾಮಯ್ಯನವರ ಮಾತು ಕೇಳಿದಾಗ…

ಈ ಎಲ್ಲ ಹಿನ್ನೆಲೆಯೊಂದಿಗೆ 1-10-2026ರಂದು ದಿವಂಗತ ಜೆ.ಎಚ್. ಪಟೇಲರ 96ನೇ ಜನ್ಮದಿನದ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ನಡೆದ “ಚುನಾವಣಾ ಸುಧಾರಣೆಯಿಂದ ಸಮಾಜದ ಸುಧಾರಣೆ” ಸಂವಾದದಲ್ಲಿ ಸಿದ್ದರಾಮಯ್ಯನವರ ಪೂರ್ಣ ಭಾಷಣವನ್ನು ಕೇಳಿದೆ.

ಅವರ ಮಾತಿನ ಒಂದು ಭಾಗ ನನ್ನನ್ನು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಸೆಳೆಯಿತು.

1983ರ ತಮ್ಮ ಚುನಾವಣೆಯನ್ನು ನೆನಪಿಸಿಕೊಂಡ ಅವರು ಆಗ ತಮ್ಮ ಚುನಾವಣಾ ವೆಚ್ಚ ₹63,000 ಆಗಿತ್ತು; ಅದರಲ್ಲಿ ₹10,000 ಜಾರ್ಜ್ ಫರ್ನಾಂಡಿಸ್ ನೀಡಿದ್ದರು, ಉಳಿದ ಹಣವನ್ನು ಜನರಿಂದ ಸಣ್ಣಸಣ್ಣ ಮೊತ್ತಗಳಲ್ಲಿ ಸಂಗ್ರಹಿಸಲಾಗಿತ್ತು ಎಂದು ವಿವರಿಸಿದರು.
ಕಾಲ ಎಷ್ಟು ಬದಲಾಗಿದೆ!
ಇಂದು ಹಣವಿಲ್ಲದೆ ಚುನಾವಣೆ ಗೆಲ್ಲುವುದು ಕಷ್ಟ; ಹಣದ ಜೊತೆಗೆ ಮದ್ಯ, ಜಾತಿ ಮತ್ತು ಧರ್ಮದ ಲೆಕ್ಕಾಚಾರಗಳೂ ಚುನಾವಣೆಯ ಮೇಲೆ ಪ್ರಭಾವ ಬೀರುತ್ತಿವೆ ಎಂಬುದನ್ನೂ ಅವರೇ ತಮ್ಮ ಭಾಷಣದಲ್ಲಿ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡರು.

ಈ ಮಾತನ್ನು ನಾನು ಮೆಚ್ಚುತ್ತೇನೆ. ಏಕೆಂದರೆ ಅದು ಹೊರಗಿನಿಂದ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಟೀಕಿಸುವ ವ್ಯಕ್ತಿಯ ಮಾತಲ್ಲ. ದಶಕಗಳ ಕಾಲ ಚುನಾವಣೆಗಳನ್ನು ಎದುರಿಸಿ, ಅಧಿಕಾರ ಮತ್ತು ವಿರೋಧ ಪಕ್ಷ ಎರಡನ್ನೂ ಕಂಡ ಅನುಭವಿ ರಾಜಕಾರಣಿಯ ಮಾತು.

ಅವರು ಅಭ್ಯರ್ಥಿಯ ಪಕ್ಷ, ಸಿದ್ಧಾಂತ, ಕಾರ್ಯಕ್ರಮ ಮತ್ತು ನೀತಿಗಳನ್ನು ಮಾಧ್ಯಮಗಳ ಮೂಲಕ ಜನರಿಗೆ ತಲುಪಿಸುವ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಬೇಕೆಂದರು.

ಇಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ನನಗೂ ಅವರಿಗೂ ದೊಡ್ಡ ಭಿನ್ನಾಭಿಪ್ರಾಯವಿಲ್ಲ.
ಆದರೆ ನನ್ನ ಅಂಕಣ ಆರಂಭವಾಗುವುದೇ ಇಲ್ಲಿಂದ!
ಸಮಸ್ಯೆಯನ್ನು ಗುರುತಿಸುವುದು ಒಂದು ಹಂತ. ಸಮಸ್ಯೆಯೊಳಗೆ ಬದುಕಿ ಅದನ್ನು ವಿವರಿಸುವುದು ಇನ್ನೊಂದು ಹಂತ. ಆದರೆ ಅಧಿಕಾರ ಕೈಯಲ್ಲಿದ್ದಾಗ—ಅದನ್ನು ಬದಲಿಸಲು ಏನು ಮಾಡಿದೆವು?

ಈ ಪ್ರಶ್ನೆ ಸಿದ್ದರಾಮಯ್ಯನವರಿಗೆ ಮಾತ್ರವಲ್ಲ. ಚುನಾವಣಾ ಸುಧಾರಣೆಯ ಕುರಿತು ಮಾತನಾಡುವ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ರಾಜಕೀಯ ಪಕ್ಷಕ್ಕೂ, ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬ ನಾಯಕನಿಗೂ ಅನ್ವಯಿಸುತ್ತದೆ.

ದೀರ್ಘಕಾಲ ಶಾಸಕರಾಗಿ, ವಿರೋಧ ಪಕ್ಷದ ನಾಯಕರಾಗಿ, ಉಪಮುಖ್ಯಮಂತ್ರಿಯಾಗಿ, ಮುಖ್ಯಮಂತ್ರಿಯಾಗಿ ಆಡಳಿತ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಅತ್ಯುನ್ನತ ಸ್ಥಾನಗಳಲ್ಲಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡಿದ ನಾಯಕನೊಬ್ಬ ಚುನಾವಣಾ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ದೋಷಗಳನ್ನು ಇಷ್ಟು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಗುರುತಿಸಿದಾಗ, ಸಹಜವಾಗಿಯೇ ಮತ್ತೊಂದು ಪ್ರಶ್ನೆ ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ: ಆ ದೋಷಗಳಿಗೆ ಚಿಕಿತ್ಸೆ ನೀಡಲು ಅಧಿಕಾರದ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಯಾವ ವ್ಯವಸ್ಥಾತ್ಮಕ ಹೆಜ್ಜೆಗಳನ್ನು ಇಡಲಾಯಿತು?

ಇಂಥ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳು ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಸಾಲಾಗಿ ನಿಂತಾಗ ನಮ್ಮ ಹಳ್ಳಿಯ ಹಳೆಯ ನುಡಿಗಟ್ಟೊಂದು ಥಟ್ಟನೆ ನೆನಪಾಯಿತು—“ಭೂತದ ಬಾಯಲ್ಲಿ ಭಗವದ್ಗೀತೆ!”

ಇದನ್ನು ನಾನು ವ್ಯಕ್ತಿನಿಂದನೆಯಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತಿಲ್ಲ. ಮಾತು ಮತ್ತು ಆಚರಣೆಯ ನಡುವೆ ಅಂತರ ಕಂಡಾಗ ಸಾಮಾನ್ಯ ಮನುಷ್ಯನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಮೂಡುವ ವ್ಯಂಗ್ಯದ ರೂಪವಾಗಿ ಬಳಸುತ್ತಿದ್ದೇನೆ.
ಏಕೆಂದರೆ ಚುನಾವಣಾ ಸುಧಾರಣೆಯ ಅತ್ಯಂತ ಪರಿಣಾಮಕಾರಿ ಭಾಷಣವೆಂದರೆ ಭಾಷಣವೇ ಅಲ್ಲ. ಆಚರಣೆ.

ಮತದಾರನನ್ನೇ ಮೊದಲು ತಪ್ಪಿತಸ್ಥನನ್ನಾಗಿಸಬಹುದೇ?

ಸಿದ್ದರಾಮಯ್ಯನವರ ಭಾಷಣದಲ್ಲಿ ಇನ್ನೊಂದು ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಅಂಶವಿತ್ತು. ಮತದಾರರಲ್ಲಿಯೂ ಬದಲಾವಣೆ ಆಗಬೇಕು; ಹಣವಿರುವವನು ಕೊಡಲಿ ಎಂಬ ಮನೋಭಾವ ಮತದಾರರಲ್ಲಿಯೂ ಇದೆ ಎಂಬ ಅರ್ಥದ ಮಾತನ್ನು ಅವರು ಹೇಳಿದರು.

ಅದರಲ್ಲಿ ಸತ್ಯದ ಒಂದು ಭಾಗ ಖಂಡಿತ ಇರಬಹುದು.
ಆದರೆ ಬಡ ಮತದಾರನ ಕೈಗೆ ಎರಡು ಸಾವಿರ ರೂಪಾಯಿ ಕೊಟ್ಟು ಅವನ ಮತವನ್ನು ಪ್ರಭಾವಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗುವ ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ನಿರ್ಮಾಣವಾಗಿದ್ದರೆ ಮೊದಲ ಪ್ರಶ್ನೆ ಆ ಬಡವನಿಗೇ ಕೇಳಬೇಕೇ? ಅಥವಾ ಆ ಹಣ ಎಲ್ಲಿಂದ ಬಂತು? ಯಾರು ಕೊಟ್ಟರು? ಯಾರ ಪರವಾಗಿ ಹಂಚಲಾಯಿತು? ಚುನಾವಣಾ ಯಂತ್ರಾಂಗ ಅದನ್ನು ಏಕೆ ತಡೆಯಲಿಲ್ಲ? ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳನ್ನು ಮೊದಲು ಕೇಳಬೇಕೇ?

ಬಡವನ ಕೈಯಲ್ಲಿರುವ ಎರಡು ಸಾವಿರ ರೂಪಾಯಿ ಅಪರಾಧದ ಮೂಲವಲ್ಲ; ಆ ಎರಡು ಸಾವಿರ ರೂಪಾಯಿ ಅವನ ಕೈ ತಲುಪುವಂತೆ ಮಾಡಿದ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯೇ ತನಿಖೆಯ ಮೊದಲ ವಿಳಾಸವಾಗಬೇಕು.

ನನಗೆ ಬೇಕಿರುವ ಚುನಾವಣಾ ಸುಧಾರಣೆ

ನನಗೆ ಬೇಕಿರುವುದು ಮತ್ತೊಂದು ಸಮಿತಿ ಅಲ್ಲ. ಮತ್ತೊಂದು ವಿಚಾರಸಂಕಿರಣವೂ ಅಲ್ಲ. ಮತ್ತೊಂದು ಘೋಷಣೆಯೂ ಅಲ್ಲ.

ಚುನಾವಣಾ ಪ್ರಣಾಳಿಕೆಗಳು ಕೇವಲ ಭರವಸೆಗಳ ಪುಸ್ತಕವಾಗಬಾರದು. ಪ್ರತಿಯೊಂದು ದೊಡ್ಡ ಆರ್ಥಿಕ ಭರವಸೆಯ ಜೊತೆಗೆ ಅದರ ವೆಚ್ಚ ಎಷ್ಟು, ಹಣದ ಮೂಲ ಯಾವುದು, ಐದು ವರ್ಷಗಳ ಆರ್ಥಿಕ ಪರಿಣಾಮವೇನು ಎಂಬ ಲೆಕ್ಕವನ್ನೂ ಮತದಾರನ ಮುಂದೆ ಇಡುವ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಬರಬೇಕು.

ಚುನಾವಣೆಯ ಕೊನೆಯ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ಹಣ ಹಂಚಿದ ಪ್ರಕರಣ ಕಂಡುಬಂದರೆ ಕೇವಲ ಹಣ ವಶಪಡಿಸಿಕೊಂಡು ಪತ್ರಿಕಾಗೋಷ್ಠಿ ನಡೆಸುವುದರಿಂದ ಕೆಲಸ ಮುಗಿಯಬಾರದು. ಆ ಹಣದ ಮೂಲದಿಂದ ಅಭ್ಯರ್ಥಿವರೆಗೆ ಇರುವ ಸರಪಳಿಯನ್ನು ಕಾಲಮಿತಿಯೊಳಗೆ ಪತ್ತೆಹಚ್ಚುವ ಸ್ವತಂತ್ರ ತನಿಖಾ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಬೇಕು.

ಅಭ್ಯರ್ಥಿಯ ನೇರ ಹೊಣೆಗಾರಿಕೆ ಕಾನೂನಿನ ಪ್ರಕಾರ ಸಾಬೀತಾದರೆ, ಫಲಿತಾಂಶ ಪ್ರಕಟವಾಗಿದ್ದರೂ ಅವನ ಚುನಾವಣಾ ಅರ್ಹತೆಯ ಮೇಲೆ ತ್ವರಿತ ಪರಿಣಾಮ ಬೀರುವಷ್ಟು ಪರಿಣಾಮಕಾರಿ ಕಾನೂನು ಪ್ರಕ್ರಿಯೆ ಬೇಕು.

ಚುನಾವಣಾ ಅಪರಾಧದ ಪ್ರಕರಣ ಐದು ವರ್ಷ ನ್ಯಾಯಾಲಯದಲ್ಲಿ ಅಲೆದಾಡಿ, ತೀರ್ಪು ಬರುವಷ್ಟರಲ್ಲಿ ಮತ್ತೊಂದು ಚುನಾವಣೆ ಮುಗಿದರೆ ಅದು ಶಿಕ್ಷೆಯಲ್ಲ—ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ವ್ಯಂಗ್ಯ.

ಎಲ್ಲಕ್ಕಿಂತ ಮುಖ್ಯವಾಗಿ—ಕಾನೂನಿಗೆ ಪಕ್ಷ ಇರಬಾರದು. ಕಾನೂನಿಗೆ ಜಾತಿ ಇರಬಾರದು. ಕಾನೂನಿಗೆ ಅಧಿಕಾರದ ಮುಲಾಜಿರಬಾರದು.

ಆಡಳಿತ ಪಕ್ಷದ ಅಭ್ಯರ್ಥಿ ಮಾಡಿದರೂ ಅಪರಾಧ ಅಪರಾಧವೇ. ವಿರೋಧ ಪಕ್ಷದ ಅಭ್ಯರ್ಥಿ ಮಾಡಿದರೂ ಅಪರಾಧ ಅಪರಾಧವೇ. ಸಾಮಾನ್ಯ ಅಭ್ಯರ್ಥಿಗೆ ಅನ್ವಯಿಸುವ ಕಾನೂನು ಮುಖ್ಯಮಂತ್ರಿಗೂ ಅನ್ವಯಿಸಬೇಕು; ಪ್ರಭಾವವಿಲ್ಲದ ಅಭ್ಯರ್ಥಿಗೆ ಇರುವ ಶಿಕ್ಷೆ ಪ್ರಭಾವಿ ನಾಯಕನಿಗೂ ಅನ್ವಯಿಸಬೇಕು.

ಅದೇ ಚುನಾವಣಾ ಸುಧಾರಣೆ.
ಚುನಾವಣಾ ಸುಧಾರಣೆಯ ಮೊದಲು—ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಸುಧಾರಣೆ

“ಚುನಾವಣಾ ಸುಧಾರಣೆಯಿಂದ ಸಮಾಜದ ಸುಧಾರಣೆ” ಎಂಬ ಸಿದ್ದರಾಮಯ್ಯನವರ ಆಶಯ ಸುಂದರವಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ಆ ವಾಕ್ಯದ ಮಧ್ಯೆ ನಾನು ಇನ್ನೊಂದು ಮೆಟ್ಟಿಲನ್ನು ಸೇರಿಸುತ್ತೇನೆ—ವ್ಯವಸ್ಥೆ.

ಮೊದಲು ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಸುಧಾರಣೆ. ಅದರಿಂದ ಚುನಾವಣೆಯ ಸುಧಾರಣೆ. ಅದರ ಮೂಲಕ ಸಮಾಜದ ಸುಧಾರಣೆ.

ಕಾನೂನು ಮಾಡಿ ಅದನ್ನು ಜಾರಿಗೊಳಿಸುವ ಧೈರ್ಯವಿಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಚುನಾವಣಾ ಸುಧಾರಣೆ ಬರುವುದಿಲ್ಲ. ಚುನಾವಣಾ ಅಕ್ರಮ ಸಾಬೀತಾದರೂ ಪರಿಣಾಮವಿಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಕಾನೂನಿನ ಭಯ ಹುಟ್ಟುವುದಿಲ್ಲ. ರಾಜಕೀಯ ಪಕ್ಷಗಳ ಚುನಾವಣಾ ಭರವಸೆಗಳಿಗೆ ಆರ್ಥಿಕ ಹೊಣೆಗಾರಿಕೆ ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಪ್ರಣಾಳಿಕೆಗಳು ಆಮಿಷಗಳ ಸ್ಪರ್ಧೆಯಾಗುತ್ತವೆ. ಹಣದ ಮೂಲವನ್ನು ಮುಟ್ಟದೆ ಮತದಾರನ ಜೇಬನ್ನು ಮಾತ್ರ ಪರೀಕ್ಷಿಸಿದರೆ ಕಪ್ಪುಹಣದ ರಾಜಕಾರಣ ನಿಲ್ಲುವುದಿಲ್ಲ.

ಶ್ರೀ ಮಹಿಮಾ ಪಟೇಲರು ಹೇಳಿದಂತೆ ಒಳ್ಳೆಯ ಕಾಲ ಬರಬೇಕು ಎಂಬ ಆಶಾವಾದ ನನಗೂ ಇದೆ.
ಆದರೆ—ಒಳ್ಳೆಯ ಕಾಲ ಕಾಯುವುದರಿಂದ ಬರುವುದಿಲ್ಲ; ಅದನ್ನು ಕಟ್ಟುವುದರಿಂದ ಬರುತ್ತದೆ.

ದಿವಂಗತ ಶ್ರೀ ಜೆ.ಎಚ್. ಪಟೇಲರ 96ನೇ ಜನ್ಮದಿನದಂದು ನಡೆದ ಈ ಸಂವಾದ ಎರಡು ಗಂಟೆಗಳ ಸುಂದರ ನೆನಪಾಗಿ ಮಾತ್ರ ಉಳಿಯಬಾರದು. ಅಲ್ಲಿ ಆಡಿದ ಮಾತುಗಳು ಸಂಕಲ್ಪವಾಗಬೇಕು. ಸಂಕಲ್ಪ ಕಾನೂನಾಗಬೇಕು. ಕಾನೂನು ಕಟ್ಟು ನಿಟ್ಟಿನ ಜಾರಿಯಾಗಬೇಕು. ಜಾರಿ ಕೊನೆಗೆ ರಾಜಕೀಯ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯಾಗಬೇಕು.

ಇಲ್ಲವಾದರೆ ಮುಂದಿನ ಚುನಾವಣೆ ಮುಗಿದ ಮೇಲೆ ಮತ್ತೊಂದು ವೇದಿಕೆ ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ. ಮತ್ತೊಬ್ಬ ನಾಯಕ ಬರುತ್ತಾರೆ. ಮತ್ತೆ ಚುನಾವಣಾ ಸುಧಾರಣೆಯ ಅಗತ್ಯವನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತಾರೆ. ನಾವು ಚಪ್ಪಾಳೆ ತಟ್ಟುತ್ತೇವೆ. ಮುಂದಿನ ಚುನಾವಣೆ ಬಂದಾಗ ಮತ್ತೆ ಅದೇ ಹಳೆಯ ಆಟ!

ಆಗ ಅದನ್ನು ಚುನಾವಣಾ ಸುಧಾರಣೆ ಎನ್ನಲಾಗದು.
ಅದು—ಪ್ರಸವ ವೈರಾಗ್ಯ… ಪುರಾಣ ವೈರಾಗ್ಯ… ಸ್ಮಶಾನ ವೈರಾಗ್ಯ… ಇವುಗಳ ಸಾಲಿಗೆ ಸೇರಿಕೊಂಡ ಮತ್ತೊಂದು—“ಚುನಾವಣಾ ವೈರಾಗ್ಯ!” ಅಷ್ಟೇ.

— ಶ್ರೀಕಂಠ ಚೌಕೀಮಠ